بررسی تجدید حیات صنایعدستی در اقتصاد محلی شهری (مطالعۀ موردی: خیابان مسگرهای شهر زنجان)
نویسندگان
1 استادیار گروه آموزش جغرافیا، دانشگاه فرهنگیان تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه مهندسی صنایع دانشگاه زنجان، زنجان، ایران
doi
10.22034/uep.2024.472013.1526چکیده
مقدمهدر نظام نوین اقتصادی اصولاً محل تولید از محل فروش جدا شده و ساختار منسجمتری ایجاد کرده است. این مهم در صنایعدستی مقداری متفاوت عمل کرده و معمولاً محل فروش و تولید یک مکان است. در این بین، محورهای شهری بهویژه محورهای مرکزی شهر به تناسب نوع کارکرد آن، محل تولید و فروش صنایعدستی مختص به خود است. کارکرد اقتصادی محورهای شهری در بخش صنایعدستی بهتدریج الگوی مشخص پیدا کرده و سازمان کارکردی مخصوص به خود پیدا میکند. محورهای شهری قدیمی با فعالیت سنتی (صنایعدستی) که در گذر زمان فرسوده و دچار اضمحلال کارکردی شدهاند با برنامههای تجدید حیات فعالیت رونق میگیرند و ساختار کارکردی فعال را پذیرا میشوند. کارکردی که به دنبال تجدید هویت گذشتۀ خود با رویکرد معاصر بوده و ضمن بازساخت حیات اقتصادی گذشته، پذیرای گردشگران نیز میشود. این پژوهش با هدف بررسی اثر تجدید حیات محورهای تاریخی ـ هویتی شهر با رویکرد صنایعدستی به نقش احیای صنایعدستی در توسعۀ اقتصاد محلی محورهای شهری پرداخته است. بر ایناساس، سؤال پژوهش این است که باز ساخت صنایعدستی در محورهای تاریخی شهر چگونه به رونق اقتصاد شهری منجر شده است؟ چالشهای اقتصاد شهری مبتنی بر صنایعدستی در محورهای تاریخی چه عواملی بوده و راهبردهای توسعۀ آن چیست؟ مواد و روشهارویکرد پژوهش حاضر، از نوع تحقیقات کیفی ـ استقرایی مبتنی بر روش پدیدارشناسانۀ تفسیری است که از رویکرد دادهبنیاد استفاده کرده است. گردآوری دادهها با استفاده از ابزار مصاحبۀ نیمهساختاریافته و بدون ساختار انجام یافته است. واحد جغرافیایی پژوهش دربرگیرندۀ اصناف مرتبط با صنایع ظروف مسی مستقر در خیابان مسگرهای شهر زنجان است. واحد اجتماعی پژوهش شامل فعالان صنایع ظروف مسی محور یادشده است. دادهها بر اساس نمونهگیری هدفمند و نظری شامل 24 فعال مستقر در خیابان مسگرها (توحید) بوده است. تحلیل داده به شیوۀ تفسیری استقرایی (از جزء به کل) در مدل دادهبنیاد انجام یافته است، طوری که ابتدا دادهها کدگذاری باز (به تعداد 650 کد) شده، و با ادغام موارد مشترک و مشابه کدها تقلیل یافته، سپس با کدگذاری محوری، و در نهایت با کدگذاری انتخابی مقوله و مفاهیم اصلی استخراج شد. در چنین فرایندی مدل الگووارهای حاصل از شرایط علّی، زمینهای، مداخلهگر، راهبردی و درنهایت، پیامدی ترسیم و تبیین شد.یافتههاتحلیل دادهبنیاد نشان داد مفاهیم اصلی خدمات و تسهیلات، برندسازی محصول و کیفیت کالبدی بنیانهای تعیینکننده در اقتصاد محلی مبتنی بر صنایعدستی مس در محور مسگرهای زنجان است که در ارتباط با فضای شهری بافت مرکزی شهر عملکرد مییابد. عوامل علّی، زمینهای و شرایط میانجی و راهبردی در ساختارهای قوت، فعال چالش، مانع و کندکننده در تحرک و پویایی اقتصاد محلی و یا در تناقض با آن اثرگذار بر روند و فرایند احیا و تجدید حیات اقتصاد محلی مبتنی بر صنایعدستی بودهاند. حاصل فرایند دادهبنیاد در شرایط پیامدی مدل الگووارهای نشان میدهد برند شدن صنایعدستی مس زنجان و پشتیبانی از آن با حضور جوانان، تحصیلکردگان، گردشگران رونق اقتصاد محلی را با پیامد مثبت و در سوی دیگر سازمان فضایی نامناسب، کیفیت کالبدی و خدماتی نامناسب محور، مسئلۀ اصالتپذیری کالا، ذهنیت منفی و دوسویۀ صنعتگران و مدیریت شهری از جمله عوامل پیامدی منفی تأثیرگذار بر باز ساخت اقتصاد مبتنی بر صنایعدستی در محورهای مرکزی شهر بوده است. در راستای بهبود ساختار محور یادشده و تسریع بازساخت یادشده در محور مسگرها پیشنهاد میشود: مدیریت شهری در ارتباط با ساختار کالبدی محور و بافت پیرامون برنامههای عملیاتی و کاربردی هدفمندتری را اجرا کرده و با تغییر رویۀ فکری و ذهنی مدیریتی پیامدهای منفی را به پیامدهای مثبت کارکردی تبدیل کند. لزوم تهیۀ طرحهای موضعی و موضوعی احیای بافت (متناسب با هویت ساختاری و کارکردی) از جمله ضروریات اولیه است. نتیجهگیریپیامدهای فعال بازساخت صنایعدستی مبتنی بر مسگری در خیابان یادشده ناشی از برند شدن صنایعدستی مس زنجان و پشتیبانی از آن با حضور جوانان، تحصیلکردگان، گردشگران رونق اقتصاد محلی، و در سوی دیگر سازمان فضایی نامناسب، کیفیت کالبدی و خدماتی نامناسب محور، اصالتپذیری کالا، ذهنیت منفی و دوسویۀ صنعتگران و مدیریت شهری از جمله عوامل منفی تأثیرگذار بر باز ساخت اقتصاد مبتنی بر صنایعدستی در محورهای مرکزی شهر بوده است.
