تحلیل فضایی- فازی قابلیت گردشگری طبیعتمحور و راهبردهای مدیریت پایدار پهنههای شناسایی شده (مطالعه موردی: استان زنجان)
نویسندگان
1 استادیار، محیط زیست، دانشکدۀ حکمرانی، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
2 دانشیار، محیط زیست، گروه ارزیابی و مخاطرات محیط زیست، پژوهشکدۀ محیط زیست و توسعۀ پایدار، تهران، ایران
3 استادیار، محیط زیست، گروه مطالعات محیطی، پژوهشکدۀ تحقیق و توسعۀ علوم انسانی، تهران، ایران.
doi
10.22080/jtpd.2026.30483.4050چکیده
زمینه و هدف: گردشگری طبیعتمحور بهعنوان رکنی اساسی در توسعه پایدار، نقش بسزایی در حفاظت از محیطزیست و توانمندسازی جوامع محلی ایفا میکند. روششناسی: این پژوهش با بهکارگیری رویکردی ترکیبی مبتنی بر تحلیل فضایی و منطق فازی، به ارزیابی قابلیتهای تفرج طبیعی در استان زنجان پرداخته است. پژوهش حاضر با استفاده از چارچوب طیف فرصتهای گردشگری (ROS) و تلفیق نظاممند معیارهای فیزیکی، اجتماعی و مدیریتی، لایههای اطلاعاتی (شامل پوشش اراضی، فاصله از جاده، رودخانه، سکونتگاههای انسانی و مناطق تحت حفاظت) را در محیط سامانه اطلاعات جغرافیایی (GIS) پردازش نموده است. همچنین با بهرهگیری از تحلیل چندمعیاره و توابع فازی، عدم قطعیت ذاتی معیارهای کیفی، مدلسازی و نقشه نهایی قابلیت تفرج طبیعی در پنج طبقه تولید شد. یافتهها: یافتهها الگوی فضایی نامتوازنی را نشان دادند بهطوریکه پهنههای با قابلیت بالا و بسیار بالا، عمدتاً در مناطق شمالی استان (شهرستانهای طارم، ماهنشان و زنجان) و در مجاورت ارتفاعات جنگلی، رودخانههای دائمی و مناطق تحت حفاظت متمرکز شدهاند. در مقابل، مناطق مرکزی و جنوبی، عمدتاً در طبقات کم و متوسط قرار گرفتند.نتیجهگیری و پیشنهادات: بر این اساس، راهبردهای مدیریتی تفکیکشده و مکانمندی برای پهنههای مدیریتی مختلف پیشنهاد شد: اعمال «حفاظت فعال و تفرج مدیریتشده» در پهنههای با قابلیت بالا، «توسعه متعادل و احیای اکولوژیکی» در پهنههای متوسط و «تمرکز بر کارکردهای دیگر سرزمین و عدم سرمایهگذاری در حوزه تفرج طبیعی» در پهنههای کمقابلیت.نوآوری و اصالت: این مطالعه چارچوبی عملیاتی برای برنامهریزی فضایی و مدیریت پایدار گردشگری طبیعتمحور ارائه میدهد.
