فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهیکی از مسائل اساسی در مدیریت شهری، مسئلۀ مدیریت درآمدها در شهرداری است. از سویی، اسناد بالادستی و به ‌طور مشخص براساس بند ب تبصرۀ 52 قانون بر استقلال مالی شهرداری‌ها تأکید دارد. این مورد حرکت شتاب‌زده‌ای را ایجاد کرد که به موجب آن، شهرداری‌ها به درآمدزایی ناپایدار و کوتاه‌مدت روی آورده‌اند، به ‌طور کلی می‌توان منابع تأمین مالی شهرداری را به دو دستۀ منابع داخلی و خارجی تقسیم کرد. منابع مالی داخلی، شامل جریان‌های وجوه نقد حاصل از فعالیت‌های عملیاتی، فروش دارایی‌ها و سود انباشته و منابع مالی خارجی دربرگیرندۀ وجوه تحصیل‌شده از طریق بازار مالی مانند، انتشار اوراق مشارکت، صدور سهام جدید و دریافت تسهیلات هستند. یکی از رویکردهای زمینه‌ساز در درآمدزایی پایدار شهری، رشد و توسعۀ حکمرانی خوب شهری است. ایجاد کسب‌وکارهای تازه با ارزش افزودۀ بالا، توسعۀ کسب‌وکارهای موجود، رشد اقتصادی و رفاه اجتماعی، کاهش نرخ بیکاری و در نهایت، افزایش سرانۀ تولید و برقراری عدالت اجتماعی از جمله دستاوردهای حکمرانی خوب شهری است. به ‌نظر می‌رسد با توجه به تمهیدات موجود و منابع گوناگون جهت تأمین مالی که شرح آن رفت، به ‌صورت بالقوه امکان درآمدزایی و تأمین مالی وجود دارد. مسئلۀ اصلی چگونگی مدیریت مالی و ادارۀ درست منابع درآمدی و هزینه‌های انجام شده است. در این زمینه حکمرانی خوب شهری با تکیه بر اصول مشارکت، شفافیت، قانون‌مداری، مسئولیت‌پذیری، پاسخ‌گویی و اثربخشی، سازوکارهای لازم برای مدیریت منابع درآمدی شهرداری‌ها را فراهم کرده است. اگر مدیریت مالی شهرداری با اهداف حکمرانی خوب شهری هماهنگ باشد تنظیم جریان‌های ورودی و خروجی مالی در این نهاد دور از انتظار و دسترس نخواهد بود. بنابراین، استعانت از حکمرانی خوب شهری برای ایجاد درآمد پایدار برای مدیران شهری و شهروندان است. این مسئله از منظر سلبی نیز شایان توجه است، چرا که ادامۀ وضع موجود می‌تواند گسترش فساد مالی، ناعدالتی در توزیع امکانات شهری و عدم رضایت شهروندان را به همراه داشته باشد که آثار مخرب و بلندمدتی را به همراه خواهد آورد. به ‌لحاظ نظری نیز تعداد قابل توجه مقاله‌های نمایه‌شده در مداخل علمی کشور نشان می‌دهد مقولۀ «منابع درآمدی شهرداری» و «حکمرانی خوب شهری» از جایگاه مهمی برخوردار است. البته، شکاف پژوهشی اصلی آن است که مطالعه‌ای ترکیبی با توجه به نقش حکمرانی خوب در مدیریت مالی نهاد شهرداری از دیدگاه پژوهشگران مغفول مانده است. لذا با توجه به خلأ تحقیقاتی موجود، در این مطالعه با رویکردی یکپارچه به هر دو مقوله در کنار هم پرداخته خواهد شد. به بیان دیگر، سهم پژوهش و هم‌افزایی نظری مطالعۀ حاضر توجه مدیریت منابع درآمدی شهرداری‌ها مبتنی بر حکمرانی خوب شهری است. بنابراین، این مطالعه کوششی برای پر کردن شکاف پژوهشی در زمینۀ مدیریت منابع درآمدی شهرداری‌ها مبتنی بر حکمرانی خوب شهری با رویکردی مبتنی بر طرح پژوهش اکتشافی است و خلأ تحقیقاتی را پوشش می‌دهد. مطالعۀ حاضر به این پرسش کلیدی پاسخ خواهد که مدل مدیریت منابع درآمدی شهرداری‌ها مبتنی بر حکمرانی خوب شهری چگونه است؟مواد و روش‌هااین مطالعه یک پژوهش کاربردی ـ توسعه‌ای است که با هدف ﻃﺮاﺣﻲ و اعتبارسنجی الگوی مدیریت منابع درآمدی در راستای حکمرانی خوب شهری در شهرداری‌ها صورت گرفته است. براساس شیوۀ گردآوری داده‌ها نیز یک پژوهش پیمایشی ـ مقطعی محسوب می‌شود. در راستای نیل به هدف پژوهش، از طرح پژوهش آمیختۀ اکتشافی استفاده شد. جامعۀ مشارکت‌کنندگان بخش کیفی شامل خبرگان، اساتید، عموم بازیگران حاضر در‌ نهادها و سازمان‌های عمومی دولتی و غیر دولتی دخیل در فرایند تدوین این خط مشی‌های مالی شهرداری‌ها است. براساس دیدگاه میلر و همکاران [34] از پنج معیار کلیدی بودن، سرشناس بودن، دانش نظری، تنوع، انگیزۀ مشارکت برای انتخاب مشارکت‌کنندگان استفاده شد. نمونه‌گیری با روش هدفمند صورت گرفت و با 15 مصاحبه اشباع نظری به دست آمد. جامعۀ آماری بخش کمی شامل عموم بازیگران حاضر در‌ نهادها و سازمان‌های عمومی دولتی و غیر دولتی دخیل در فرایند تدوین این خط مشی‌های مالی شهرداری‌ها است. حجم نمونه با فرمول کوکران 384 نفر برآورد شد و چون جامعۀ آماری همگن است از نمونه‌گیری تصادفی ساده برای نمونه‌گیری در بخش کمی استفاده شد. ابزار اصلی گردآوری داده‌های پژوهش مصاحبۀ نیم‌ساختاریافته و پرسشنامۀ محقق‌ساخته است. مصاحبه شامل 5 پرسش اولیه بوده و به روش نیم‌ساختارمند انجام شد. پرسشنامۀ پژوهش شامل 9 سازۀ اصلی و 64 گویه با طیف لیکرت 5 درجه است. برای سنجش اعتبار پرسشنامه از روایی محتوا (نظرخواهی از خبرگان) استفاده شد و اعتبار آن تأیید شد. همچنین، آلفای کرونباخ کلی پرسشنامه در یک مطالعۀ مقدماتی 0/856 به دست آمد. پس از توزیع پرسشنامه در نمونۀ منتخب روایی پرسشنامه با سه روش روایی سازه (مدل بیرونی)، روایی همگرا (AVE) و روایی واگرا بررسی شد. مقدار AVE برای تمامی متغیرهای باید بزرگ‌تر از 0/5 باشد. برای محاسبۀ پایایی نیز پایایی ترکیبی (CR) و ضریب آلفای کرونباخ هر یک از عوامل محاسبه شده است. برای شناسایی مقوله‌های الگوی مدیریت منابع درآمدی در راستای حکمرانی خوب شهری در شهرداری‌ها از تحلیل مضمون استفاده شد. برای اعتبارسنجی مدل از روش حداقل مربعات جزئی استفاده شد. تجزیه‌وتحلیل داده‌ها در فاز کیفی با نرم‌افزار Maxqda و در فاز کمی با نرم‌افزار Smart PLS انجام شد.یافته‌هادر بخش یافته‌ها مصاحبه‌ها با روش تحلیل مضمون مبتنی بر روش شش‌مرحله‌ای اترید ـ استرلینگ انجام شد. در مرحلۀ کدگذاری باز 1441 کد شناسایی شد و از طریق کدگذاری محوری به 2 مضمون فراگیر، 9 مضمون اصلی و 64 مضمون فرعی دست یافته شد. و بارهای عاملی در تمامی موارد از 0/6 بیشتر است و آمارۀ t نیز در تمامی موارد بزرگ‌تر از 1/96 است. بنابراین، بخش اندازه‌گیری مدل از اعتبار مناسبی برخوردار است. و ضریب تعیین سازه‌های درون‌زای مدل پژوهش مطلوب است. مقدار ضریب تعیین مدیریت منابع درآمدی شهرداری 814/0 برآورد شد. این نشان می‌دهد متغیرهای مدل توانسته‌اند 81 درصد از تغییرات در مدیریت منابع درآمدی شهرداری را تبیین کنند. شاخص (Q2) نیز در تمامی موارد مثبت برآورد شد، بنابراین مدل از قابلیت پیش‌بینی مناسبی برخوردار است.نتیجه‌گیرینتایج پژوهشی نشان داد حکمرانی خوب شهری بر برنامه‌ریزی شهری، فرهنگ عمومی و نظام شایسته‌سالاری تأثیر می‌گذارد. این عوامل نیز بر بهینه‌سازی قوانین عوارض و مالیاتی شهرداری و وظایف مدیریت مالی شهرداری اثر می‌گذارند و به دستیابی به منابع پایدار مالی و توسعۀ پایدار شهری منجر می‌شوند. در نهایت، دستیابی به منابع مالی و توسعۀ پایدار به ﻣﺪﻳﺮﻳﺖ ﻣﻨﺎﺑﻊ درآمدی پایدار ﺷﻬﺮداری منجر می‌شود.