ارزیابی تأثیرات کالبدی، نهادی، اجتماعی و اقتصادی تدابیر مدیریتی پیش از بحران بر ارتقای تابآوری شهری در برابر زلزله (مطالعۀ موردی: شهر اهرم استان بوشهر)
نویسندگان
1 دانشجوی دکترای شهرسازی، واحد امارات متحدۀ عربی، دانشگاه آزاد اسلامی، امارات متحدۀ عربی
2 استادیار گروه شهرسازی، واحد رودهن، دانشگاه ازاد اسلامی، رودهن، ایران.
3 دانشیار، گروه شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
doi
10.22034/uep.2024.484693.1547چکیده
مقدمهاز آنجا که پیشبینی دقیق زمان وقوع زلزله و شدت آن امکانپذیر نیست، تدابیر پیشگیرانه برای کاهش اثرات مخرب آن و ارتقای تابآوری شهر در برابر بحران از اهمیت ویژهای برخوردار است. تدابیر مدیریتی پیش از بحران در ابعاد مختلف کالبدی، نهادی، اجتماعی و اقتصادی میتوانند به عنوان ابزاری مؤثر در آمادگی و بهبود وضعیت شهر در مقابل زلزله به کار گرفته شوند. این تدابیر شامل بهبود سازههای شهری، افزایش کارایی و آمادگی نهادهای مدیریت بحران، تقویت شبکههای اجتماعی و همبستگی اجتماعی، و ایجاد زمینههای مناسب اقتصادی به منظور مقابله با خسارتهای احتمالی زلزله است. اهمیت اتخاذ این تدابیر در شرایطی بیشتر آشکار میشود که تجربهها نشان میدهند پس از وقوع زلزله، دسترسی به منابع مالی، انسجام نهادی، آمادگی اجتماعی و وجود زیرساختهای مقاوم از عوامل حیاتی در کاهش تلفات، تسریع روند بازسازی، و جلوگیری از آسیبهای بیشتر به جامعۀ شهری هستند. بنابراین، بررسی و ارزیابی علمی این اقدامات، نقشی کلیدی در بهبود ساختارهای تابآور شهری دارد و راهنمایی برای مدیران شهری و سیاستگذاران در اولویتبندی اقدامات پیشگیرانه محسوب میشود. با توجه به مخاطرات بالای ناشی از زلزله در مناطق پرخطر ایران، بررسی تدابیر مدیریتی پیش از بحران، یک ضرورت ملی است که نه تنها میتواند به کاهش خسارتهای جانی و مالی کمک کند، بلکه توسعۀ پایدار و امنیت جوامع را نیز تضمین میکند. این مطالعه میتواند بستری برای ارتقای سطح آمادگی شهری فراهم کند و شهر اهرم در استان بوشهر، به عنوان نمونهای از شهرهای زلزلهخیز، شرایط خاصی برای بهکارگیری این تدابیر مدیریتی و افزایش تابآوری دارد. هدف اصلی این تحقیق، بررسی و تحلیل تأثیر تدابیر مدیریتی پیش از بحران بر ارتقای تابآوری کالبدی، نهادی، اجتماعی و اقتصادی شهر اهرم در استان بوشهر برای مقابلۀ مؤثرتر با زلزله است؛ بنابراین، سؤال اصلی این است که تدابیر مدیریتی پیش از بحران چگونه بر ارتقای تابآوری این شهر در برابر زلزله تأثیر میگذارند؟ مواد و روشهاتحقیق حاضر به صورت توصیفی ـ تحلیلی و مشاهدات میدانی بوده است که هدف از این گام، فراهم کردن زمینهای جامع برای تحلیل دقیقتر در مراحل بعدی بود. در مرحلۀ دوم حجم نمونه انتخاب شد که در این راستا جامعۀ آماری این تحقیق خبرگان و متخصصان حوزۀ مدیریت بحران بودند که دانش و تجربۀ کافی در خصوص تابآوری شهری دارند. برای جمعآوری اطلاعات از متخصصان و خبرگان انتخاب شدند. بر اساس تکنیک دلفی و رعایت اصل اشباع نظری، 25 نفر به عنوان حجم نمونۀ مناسب در نظر گرفته شد. در مرحلۀ سوم پرسشنامهای طراحی شد و نظرات جمعآوریشده از پرسشنامه، دادههای اصلی این تحقیق را تشکیل دادند. در گام چهارم برای تجزیهوتحلیل دادههای گردآوریشده، از نرمافزار SPSS استفاده شد. تحلیل دادهها با روشهای رگرسیون و تحلیل مسیر صورت گرفت تا ارتباط میان تدابیر مدیریتی پیش از بحران و ابعاد مختلف تابآوری شهری (کالبدی، نهادی، اجتماعی و اقتصادی) مشخص شود. رگرسیون به عنوان روشی برای بررسی تأثیر متغیرهای مستقل بر تابآوری و تحلیل مسیر برای درک روابط علّی میان متغیرها به کار گرفته شد. روششناسی بهکاررفته، ابزارهای لازم برای تحلیل و تبیین علمی دادهها را فراهم کرد. دادهها و تحلیلهای حاصل از این فرایند، مبنای ارائۀ پیشنهادهای کاربردی برای بهبود تابآوری و مدیریت بحران در شهر اهرم خواهند بود. یافتههاتابآوری شهری در برابر زلزله، بهویژه برای شهرهایی مانند اهرم که در معرض خطرات زلزله قرار دارند، از اهمیت زیادی برخوردار است. تحقیق حاضر با هدف بررسی تأثیر تدابیر مدیریتی پیش از بحران بر ابعاد مختلف تابآوری این شهر انجام شد. نتایج نشان میدهد با برنامهریزی و اقدامات مناسب، میتوان شرایط اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و نهادی شهر را بهبود بخشید و آمادگی آن را در برابر زلزله افزایش داد. این یافتهها زمینهای برای ارائۀ پیشنهادهای دقیقتر و کاربردی فراهم میکند تا اهرم بتواند با آمادگی و قدرت بیشتری در برابر خطرات زلزله تابآور باشد. نتایج این تحقیق نشان میدهد در شهر اهرم، تدابیر مدیریتی پیش از بحران تأثیر بسزایی در ارتقای تابآوری شهری در برابر زلزله دارند. یافتهها بیانگر آن است که چهار بُعد اقتصادی، اجتماعی، کالبدی و نهادی، هر یک با سازوکارهای خاص خود، تابآوری شهر را تقویت میکنند و به اهرم کمک میکنند تا در مواجهه با زلزله آمادگی بیشتری داشته باشد. در میان این ابعاد، بُعد اقتصادی بیشترین تأثیر را بر تابآوری اهرم دارد. این یافته نشان میدهد بهبود و پایداری اقتصادی شهر، بهویژه از طریق ایجاد زیرساختهای اقتصادی و پشتیبانی مالی از کسبوکارهای محلی، نقش کلیدی در افزایش تابآوری ایفا میکند. تخصیص بودجههای اضطراری و تقویت توانمندی اقتصادی به شهر امکان میدهد تا پس از بحران، روند بازسازی را با سرعت و کارایی بیشتری پیش ببرد. بُعد اجتماعی نیز تأثیر چشمگیری بر تابآوری اهرم دارد. در این شهر، افزایش آگاهی و آمادگی عمومی از اهمیت بالایی برخوردار است. شبکههای اجتماعی محلی، همبستگی اجتماعی و مشارکت فعال شهروندان میتوانند آمادگی شهر را برای مواجهه با زلزله تقویت کنند. از اینرو، اجرای برنامههای آموزشی، آگاهیرسانی و برگزاری تمرینهای امدادی در میان مردم میتواند تابآوری اجتماعی را بهبود بخشد و آسیبهای ناشی از بحران را کاهش دهد. زیرساختهای کالبدی اهرم نیز به مقاومسازی و بهبود بیشتری نیاز دارد. ساختمانهای مقاوم و پایدار و توسعۀ فضاهای عمومی ایمن، بهویژه به عنوان پناهگاههای اضطراری، میتوانند تابآوری کالبدی شهر را افزایش دهند. با توجه به قرار گرفتن اهرم در منطقهای زلزلهخیز، توجه به استانداردهای ساختوساز و ایجاد زیرساختهای مقاوم، بخشی حیاتی از تدابیر پیشگیرانه برای کاهش اثرات زلزله است. درنهایت، بُعد نهادی نیز به عنوان بُعد مکمل در تابآوری شهر اهرم مؤثر است. تقویت نهادهای مرتبط با مدیریت بحران، افزایش هماهنگی و توانمندسازی سازمانهای محلی، و ایجاد طرحهای جامع مدیریت بحران، به شهر این امکان را میدهد تا در زمان بحران با کارایی و انسجام بیشتری عمل کند. توسعه و تقویت ظرفیت نهادی، نهتنها واکنش سریعتر به بحران را امکانپذیر میسازد، بلکه با ایجاد اعتماد عمومی به توانایی مدیریت بحران، تابآوری کلی شهر را نیز ارتقا میبخشد. نتیجهگیریبا توجه به نتایج تحقیق، توصیه میشود که سیاستگذاران و مدیران شهری در اهرم، اولویت بیشتری به برنامهریزی و سرمایهگذاری در زمینههای اقتصادی، آموزشی، مقاومسازی کالبدی و تقویت نهادهای مدیریت بحران دهند. این اقدامات میتواند آمادگی شهر را در برابر زلزله افزایش دهد، از اثرات مخرب بکاهد و به بازگشت سریعتر اهرم به شرایط عادی پس از بحران کمک کند.
