فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهشهر تبریز یکی‌ از قطب‌های گردشگری منطقۀ‌ شمال غرب و کانون اصلی‌ گردشگری استان آذربایجان ‌شرقی است. این‌ شهر با برخورداری از طبیعت‌ زیبا و چشم‌نواز، اماکن‌ فرهنگی‌ و ابنیۀ‌ تاریخی‌، از پتانسیل‌‌های زیادی برای توسعۀ‌ گردشگری برخوردار است‌ و سالانه‌ گردشگران زیادی از نواحی‌ مختلف‌ کشور برای گردش و تفریح‌ به‌ این‌ شهر می‌آیند. از این‌رو، ضرورت طرح‌های بازآفرینی‌ بافت تاریخی‌ ـ‌ فرهنگی شهر تبریز و کمک‌ به‌ توسعۀ‌ یکپارچۀ‌ این‌ شهر، رویکردی متفاوت را می‌طلبد که‌ از آن جمله‌ می‌توان به‌ توسعۀ‌ گردشگری با هدف نهایی‌ بازآفرینی‌ در بافت‌های تاریخی مختلف‌ این‌ شهر اشاره کرد. وجود جاذبه‌‌های گوناگون بدون در نظر گرفتن‌ صنایع‌ فرهنگی‌ و توسعۀ‌ مؤلفه‌های شهری مهم‌ و تأثیرگذار، نمی‌‌تواند موجب‌ توسعۀ‌ گردشگری در تبریز شود. به‌ این‌‌ترتیب‌، عرصۀ پیش‌ روی این‌ پژوهش،‌ بررسی‌ عوامل‌ اصلی‌ مؤثر بر توسعۀ‌ گردشگری شهری است‌ که‌ در طرح‌ها و تحقیقات گذشته‌، کمتر ارزیابی‌ شده و فقط‌ به‌ دنبال ایجاد بهره‌گیری از جاذبه‌ها برای تقویت‌ نقش‌ بافت‌ تاریخی‌ و احیای بافت‌ فرسودۀ مناطق‌ مختلف‌ شهر بوده‌اند؛ بنابراین آن‌ها نتوانسته‌اند از فرصت‌ها، سرمایه‌ها و توان‌های تاریخی‌‌ ـ‌ فرهنگی‌ شهر برای بازآفرینی‌ آن و از این‌رو، توسعۀ‌ گردشگری شهر استفاده کنند و درنتیجه،‌ از پسرفت‌ شرایط‌ اقتصادی‌ ـ‌ اجتماعی‌، کیفیت‌ زیستی‌ و دیگر نابسامانی‌های کالبدی، اجتماعی‌ و اقتصادی شهر جلوگیری به‌ ‌عمل‌ آورند؛ بنابراین‌ سؤال تحقیق این است که عوامل‌ مؤثر برای توسعۀ گردشگری میراث فرهنگی در بافت تاریخی شهر تبریز کدام‌اند؟مواد و روش‌هااین مقاله با رویکرد مطالعۀ موردی به بررسی پتانسیل بازآفرینی شهری از طریق گردشگری مبتنی بر میراث فرهنگی در بافت تاریخی فرهنگی شهر تبریز می‌پردازد. مانند سایر مطالعات موردی، این بررسی با بیش از یک منبع انجام شده است که شامل منابع کتابخانه‌ای، مطالعات میدانی و همچنین مصاحبۀ نیمه‌ساختار‌یافته بود که با 19 متخصص انجام شد. جامعۀ آماری مصاحبه‌شوندگان شامل خبرگان شهری بودند که با اشباع نظری در فرایند مصاحبه به دست آمد و نمونه به سه دستۀ مختلف تقسیم شد: برای کشف حوزه‌های بالقوۀ تحقیق، اظهارات مصاحبه‌شوندگان طبقه‌بندی و از طریق تحلیل محتوای کیفی برای استخراج عوامل استراتژیک ‌قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها (SWOT) مورد ‌تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. برای اولویت‌بندی استراتژی‌های به‌دست‌آمده از تحلیل SWOT نظرات کارشناسان از طریق پرسش‌نامه‌های جمع‌آوری و با استفاده از مدل فرایند شبکۀ تحلیلی (ANP) با کمک نرم‌افزار Super Decision برای امتیازدهی به موارد استخراج‌‌شده مورد ‌تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. از طریق تحلیل محتوای کیفی برای استخراج عوامل استراتژیک قوت‌ها، ضعف‌ها، فرصت‌ها و تهدیدها (SWOT) ‌تجزیه‌وتحلیل شد. در مرحلۀ بعد، ماتریس SWOT با سازماندهی عوامل استراتژیک داخلی و خارجی که زیربنای اصلی استراتژی توسعۀ هستند، بسط داده شد. برای اولویت‌بندی استراتژی‌های به‌دست‌آمده از تحلیل SWOT، نظرات کارشناسان از طریق پرسش‌نامه‌های جمع‌آوری و با استفاده از مدل فرایند شبکۀ تحلیلی (ANP) با کمک نرم‌افزار Super Decision برای امتیازدهی به موارد استخراج‌شده مورد ‌تجزیه‌وتحلیل قرار گرفت. مزیت اصلی این رویکرد، تأثیر عوامل داخلی و خارجی اولویت‌بندی‌شده در استراتژی‌های جایگزین برای بازآفرینی شهری و توسعۀ گردشگری است. ANP یک روش تصمیم‌گیری چندمعیاره است که معمولاً مورد استفاده قرار می‌گیرد، که مقایسه‌های زوجی بین عوامل را برای اولویت‌بندی آن‌ها با استفاده از رویکرد محاسبۀ ارزش ویژه انجام می‌دهد. هدف از استفادۀ ANP در چارچوب SWOT، ارزیابی سیستماتیک عوامل SWOT و یکسان‌سازی شدت آن‌ها بود.یافته‌هاطبق نتایج تحلیل SWOT، مهم‌ترین محدودیت‌ها عبارت‌اند از: نبود ابزار جامع برای سیاست‌گذاری فرهنگی (0/0182)، فقدان منابع مالی پایدار برای فعالیت‌های فرهنگی و امکانات گردشگری (0/0114)، کاهش کیفیت فرش تبریز (0/0153)، و کاهش کیفیت فضاهای مربوط به رویدادها و مراسم فرهنگی (0/0134). مهم‌ترین فرصت‌ها عبارت‌اند از: استفاده از بناهای تاریخی به‌ عنوان مراکز رویدادهای اجتماعی و فرهنگی (0/0629)، احیای صنعت قالی‌بافی (0/0554)، از احیای مراسم‌های محلی و موسیقی محلی (0/0411). مهم‌ترین معایب و ضعف‌ها عبارت‌اند از: رقابت برای تولید فرش توسط سایر کشورها (0/0411) و تخریب فضاهای عمومی، مانند قسمتی از بافت‌های تاریخی بازار، و تخریب آثار تاریخی مانند قلعه و ارگ علیشاه (0/0244). مهم‌ترین قوت‌ها عبارت‌اند از: آثار تاریخی مانند بازار تاریخی، قلعه و ارگ علیشاه (0/07070). به منظور تدوین استراتژی‌ها، از فرصت‌های خارجی و قوت‌های داخلی بهره گرفته شد و تلاش شد استراتژی‌هایی به منظور کاهش تهدیدهای خارجی و ضعف‌های داخلی تدوین شود. بر اساس جدول SWOT، استراتژی‌های حاصل با استفاده از مدل anp در نرم‌افزار Super Decision اولویت‌بندی شدند. یافته‌ها اشاره دارد که استراتژی‌های دفاعی (WT) با وزن 0/0575 از بالاترین اولویت در کاهش آسیب‌پذیری شهر برخوردار‌ند. به ‌دنبال این استراتژی‌ها، استراتژی‌های حمله (SO)، استراتژی‌های بازنگری (WO)، و استراتژی‌های تنوع (ST) مطرح هستند.نتیجه‌گیریتوسعۀ گردشگری اگر هدفمند صورت گیرد، باعث بازآفرینی در بافت تاریخی تبریز می‌شود. به‌ علت وجود جاذبه‌های تاریخی فراوان در بافت تاریخی تبریز و پتانسیل برای جذب گردشگر درواقع تقویت و احیای مراکز گردشگری می‌تواند موتور محرک بازآفرینی شهری در این محدوده شود. باید گفت که اگر توسعۀ گردشگری در این بافت هدفمند نباشد، باعث از بین بردن ساختار بافت، شلوغی و ترافیک و صلب آسایش از ساکنان خواهد شد. در راستای تحقق بازآفرینی شهری برای توسعۀ گردشگری میراث فرهنگی در بافت تاریخی شهر تبریز، شش سیاستِ اجرایی را می‌توان در نظر گرفت که شامل:1. تهیۀ ضوابط مصوب حفاظت از بافت‌های تاریخی‌ ـ‌ فرهنگی شهر تبریز؛2. طراحی شهری با تجدید حیات شهری در بافت‌های تاریخی ‌ـ فرهنگی شهر تبریز؛3. حمایت از جاذبه‌های گردشگری و تاریخی از طریق تقویت سرمایه‌گذاری و تعیین کاربری‌های متناسب در شهر تبریز؛4. اجتناب از مداخلات کالبدی گسترده و تأکید بر حفاظت از وحدت نظام ساختاری کالبدی و اجتماعی در بافت تاریخی‌ ـ‌ فرهنگی شهر تبریز؛5. تجدید حیات اقتصادی عرصه‌های فرهنگی و تاریخی در شهر تبریز؛6. برنامه‌ریزی حفاظت و احیای تک‌بناها، مجموعه‌ها، محدوده‌ها و عرصه‌های تاریخی شهر تبریز.