فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهدر چند ده سالۀ اخیر، گسترش وسایل نقلیه، فضا و معابر شهری، طراحی و برنامه‌ریزی شهری را از حالت انسان‌محور بودن و به‌خصوص ویژگی‌های ایرانی اسلامی، فاصله داده و در نتیجه، از تعاملات اجتماعی و فرهنگی و ارزش‌های فضاهای شهری کم کرده است. تداوم چنین جریانی باعث شده زندگی شهری فضاها و تمدن آن و به دنبال آن، کیفیت فضاهای شهر با آسیب روبه‌رو شود. بنابراین، سطح زندگی شهری و مدنی زمانی به اوج خود می‌رسد که حضور ساکنان شهری در فضاهای همگانی ضمن آسایش، موجب کسب دانش و ارتقای معنوی و تعالی روح و فرهنگ جمعی آن‌ها، که تابعی از ارزش‌ها و اعتقادات مذهبی، تاریخ و فرهنگ اسلامی است در فضاهای همگانی شهر شود [11]. پیاده‌راه‌ها، محل حضور همۀ ساکنان شهری و مشارکت در زندگی اجتماعی است. به همین‌دلیل، وجود آن‌ها‌ در شهرها به ارتقای تصویرسازی ذهنیتی مردم از شهر کمک می‌کند. لذا فلسفۀ وجودی پیاده‌راه‌ها فقط عمل نمودهای فیزیکی و ارتباطی نیست، بلکه تقویت و تثبیت بعضی مسائل اقتصادی و گسترش تعاملات اجتماعی‌ـ فرهنگی و ایجاد، مقیاس انسانی و کاربری‌ها در فضای همگانی است [11]. در شهرهای ایرانی ‌ـ اسلامی به علت غلبۀ جهان‌بینی اسلامی، محرمیت افراد در فضاهای خصوصی و نیمه‌خصوصی از اهمیت ویژه‌ای برخوردار است. در ‌واقع، محرمیت به‌ عنوان حق شخصی افراد بوده و القاکنندۀ مفاهیمی مانند فضا، حریم، قلمرو و حوزۀ نفوذ است. در شرایط مطلوب، شبکه‌ای از سلسله‌مراتب محرمیت، فضای شهری را در بر می‌گیرد. این سلسله‌مراتب از واحدهای مسکونی به ‌عنوان محرم‌ترین و خصوصی‌ترین فضا شروع شده و به همگانی‌ترین فضای مرکزی شهر ختم می‌شود [12]. به همین‌دلیل، در شهرهای ایرانی اسلامی برای از بین بردن انزواگزینی، به ایجاد ارتباط اجتماعی اهمیت خاصی داده می‌شود. در حقیقت، این فضاها بخشی از فضاهای باز و همگانی شهرها هستند که زندگی جمعی در آن‌ها در جریان است. همۀ مردم اجازۀ دسترسی به این فضاها را دارند، و تعامل و تقابل اجتماعی از مهم‌ترین مشخصه‌های آن است. ایجاد آرامش، سرگرمی، فراهم آوردن ارتباط، زمینۀ معاشرت و امکان تردد از دیگر عملکردهای فضاهای همگانی شهری است. وجود این فضاها برای پیشگیری از درماندگی، افسردگی، گوشه‌گیری و خشونت بسیار مؤثر و ضروری است. به ‌این‌ترتیب، این فضاها می‌توانند موقعیتی برای رشد خلاقیت به وجود آورند و محیطی سازنده در یک مجموعۀ شهری باشند [2].شهرسازی شهرهای امروزی فاقد اصول و ارزش‌های معنوی و اعتقادی و همچنین ویژگی‌ها و مشخصه‌های بومی و محلی هستند. فقدان معیارهای مبتنی بر مبانی نظری برآمده از فرهنگ اسلامی ـ ایرانی در همۀ عناصر و اجزای شهر غالب و چیره شده است [13]. ازجمله مسائلی که در فضاسازی زندگی اجتماعی مورد تأکید قرآن کریم و حدیث قرار گرفته ظواهری است که برانگیزندۀ یاد خدا باشد.هدف این پژوهش، بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای کیفیت فضاهای پیاده‌رو با تأکید بر شهرهای ایرانی اسلامی شهر بهبهان از دیدگاه ساکنان و پاسخ‌گویی به سؤال زیر است. 1- شاخص‌های مؤثر در برنامه‌ریزی، طراحی و مدیریت خیابان شهری با توجه به آموز‌های اسلامی و فرهنگ ایرانی چیست؟بنابراین پژوهش حاضر در صدد آن است که با ملاحظۀ وضعیت پارامترهای مؤثر بر ارتقای کیفیت فضاهای پیاده‌رو، به‌ عنوان مؤلفه‌های پژوهش با نگرشی سیستمی به ارزیابی و تحلیل عوامل مؤثر بر تقویت پیاده‌رو با نگرش ایرانی اسلامی را در شهر بهبهان مشخص سازد.مواد و روش‌هاپژوهش حاضر به دلیل تحلیل و بررسی عوامل مؤثر بر ارتقای کیفیت فضاهای پیاده‌رو با تأکید بر شهرهای ایرانی ـ اسلامی شهر بهبهان از دیدگاه ساکنان، کاربردی بوده و رویکرد کلی آن کمی است. ابزار گردآوری داده‌ها پرسشنامه‌ای است که با مطالعۀ پژوهش‌های صورت‌گرفته، مبانی نظری تحقیق و نظرسنجی از کارشناسان با 5 شاخص در قالب 30 گویه به‌ صورت طیف پنج‌گزینه‌ای لیکرت طراحی شد. نماگرهای مورد بررسی عبارت‌اند از: 1- تردد و دسترسی (4 گویه)؛ 2- امنیت همگانی و ایمنی تردد (7 گویه)؛ 3- کالبدی- بصری (7 گویه)؛ 4- کارنمودهای اجتماعی‌ـ کارکردی (7 گویه) و 5- محیط‌ زیست (5 گویه) (جدول 1). برای تجزیه‌وتحلیل داده‌ها و اطلاعات از نرم‌افزارهای SPSS26 و Excell استفاده شد.با توجه به سطح سنجش متغیرها از آزمون‌های مناسب ازجمله آزمون ضریب همبستگی پیرسون استفاده و... بررسی شده است. جامعۀ آماری پژوهش حاضر شامل کلیۀ ساکنان شهری و ساکنان شهر بهبهان واقع در استان خوزستان بوده است، بر اساس آمارگیری رسمی نفوس و مسکن سال 1395، جمعیت این شهر معادل 122604 نفر بوده است؛ لذا نمونۀ آماری این پژوهش بر اساس فرمول کوکران 386 به دست آمد. میزان آلفای محاسبه‌شده به مقدار 0/814 نمایانگر مطلوبیت پایایی پرسشنامه است.یافته‌هاغربالگری داده‌هابرای بررسی مفروضه‌های آمار پارامتریک، همان‌گونه که از قبل مشخص شد، داده‌های پژوهش به ‌صورت فاصله‌ای اندازه‌گیری شده است. همچنین، از روش نمونه‌گیری احتمالاتی برای انتخاب نمونه‌ها استفاده شده است. از طرف دیگر، با توجه به یافته‌های جدول 3 می‌توان گفت که ضرایب کشیدگی و چولگی متغیر پژوهش و ابعاد آن در محدودۀ 2+ و 2- قرار دارد که نشان می‌دهد فرض نرمال بودن توزیع نیز رعایت شده است.به دلیل بررسی و تحلیل مؤلفه‌های پژوهش از روش آماری آزمون تی، استفاده شد. تحلیل‌ها با استفاده از نرم‌افزارهای spss26 انجام و میزان سطح معناداری برای آزمون دو دامنه برابر با 0/05 در نظر گرفته شد.نتایج وضعیت‌شناسی کیفیت فضای پیاده‌روهای شهر بهبهان نشان می‌دهد میانگین محاسبه‌شدۀ نمرۀ آزمودنی‌ها در فاصلۀ اطمینان 95 درصدی آزمون t و در حد پایین قرار دارد؛ بنابریان می‌توان نتیجه گرفت که وضعیت سلامت شهری در محدودۀ مورد مطالعه (شهر بهبهان) در وضعیت مناسب و مطلوب قرار دارد و مثبت است و این یافته در سطح (α=.01) معنادار است.نتیجه‌گیریپیدایش مشکلات شهرنشینی و در نتیجه، کاهش کیفیت فضاهای شهری، متخصصان امر را به سوی یافتن راهی مناسب برای تعدیل شرایط فضاهای شهری و ارتقای سطح کیفیت آن‌ها سوق داده است. معماری و شهرسازی شهرهای ایران در گذشته متناسب با فرهنگ مردم، روحیات آنان و اجتماع شهری بود، در حالی که امروزه در طراحی شهری این شاخصه‌ها به دست فراموشی سپرده شده و بیشتر منافع اقتصادی مورد توجه قرار گرفته است. در نتیجه، خیابان‌ها و پیاده‌روهای شهری همچون ویترین شهرها بوده و شخصیت شهرها تا حد زیادی معطوف به وجود آن‌ها بوده و حتی ممکن است برخی از خیابان‌ها روی هویت و شخصیت آن شهر تأثیرگذار باشد. در نتیجه، پژوهش حاضر به بررسی و مطالعۀ شاخصه‌های کیفیت فضاهای پیاده‌رو در شهر بهبهان با تأکید بر شهرهای ایرانی اسلامی پرداخته است. نتایج آزمون t (در سطح α=.01) شاخص‌ها و متغیرهای کیفیت فضاهای پیاده‌رو در شهر بهبهان نشان می‌دهد‌: 1) مؤلفۀ تردد و دسترسی با ضریب (105/83)؛ 2) مؤلفۀ امنیت همگانی و ایمنی تردد با ضریب (95/105)؛ 3) مؤلفۀ کالبدی‌ـ بصری با ضریب (369/116)؛ 4) مؤلفۀ کارنمودهای اجتماعی‌‌ـ کارکردی با ضریب (335/128) و 5) مؤلفۀ محیط ‌زیست با ضریب (461/90)، معنادار است. میانگین محاسبه‌شده نمرۀ آزمودنی‌ها در فاصلۀ اطمینان 95 درصدی آزمون t و در حد بالای آن قرار دارد؛ و بیانگر آن است که کیفیت فضاهای پیاده‌رو در شهر بهبهان در وضعیت مطلوب و مناسب قرار دارد.