فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهاز اساسی‌ترین چالش‌های مرتبط با رشد و توسعۀ شهرها در سال‌های اخیر، پدیدۀ انقباض شهری است که با توجه به موقعیت سیاسی، اجتماعی و اقتصادی شهرهای مختلف جهان، دلایل مختلفی برای شکل‌گیری آن وجود دارد. اکثر بررسی‌های صورت‌گرفته در این زمینه نشان می‌دهد یکی از دلایل عمدۀ به وجود آمدن پدیدۀ انقباض شهری، از دست رفتن جمعیت و کوچک شدن شهرها است. انقباض شهری برای اولین‌بار در پایان دهۀ 1990 برای اذعان عمومی به صنعتی شدن گسترده، خالی بودن مسکن و کاهش جمعیت تجربه‌شده در شهرهای آلمان شرقی پساسوسیالیستی مورد استفاده قرار گرفت. در واقع اصطلاح انقباض شهری اولین‌بار توسط محققان آلمانی برای اشاره به شهرهایی که دچار کاهش جمعیت و زیان اقتصادی ناشی از صنعتی شدن بودند، پیشنهاد شد. هدف از این پژوهش، بررسی ادبیات نظری مرتبط با پدیدۀ انقباض شهری، جمع‌بندی شاخص‌های مطرح در این پدیده و در نهایت بررسی این شاخص‌ها و علل رخداد این پدیده در استان ایلام و شهر مرزی ارکواز در این استان است. ارکواز یکی از شهرهای مرزی استان ایلام و در فاصلۀ 43 کیلومتری جنوب شهر ایلام و 75 کیلومتری شمال شرقی مهران و 180 کیلومتری شمال غربی پل دختر ‌است. این شهر از ادغام 7 روستا به نام‌های قلعه‌دره، ورکبود، خوشنام‌آباد، شهرک، بان باباخان، منصورآباد و داراب پدید آمده است و براساس سرشماری آمار سال 1395، 11977 نفر جمعیت دارد. شغل اهالی این شهر بیشتر کشاورزی و دامداری است. روند تحولات جمعیت در این شهر نشان می‌دهد در سال 1345، جمعیت ارکواز معادل 369 نفر بوده که با نرخ رشدی برابر 13/5 درصد در سال 1355 به 1308 نفر رسیده است. جمعیت این شهر در سال 1365 برابر 7413 نفر بوده که نرخ رشد آن طی دورۀ 1355ـ 1365 معادل 18/9 درصد بوده و در سال 1375 به 10654 نفر رسیده است که نرخ رشد این دوره (1365ـ 1375) برابر 3/7 درصد و در سال 1385 با جمعیت 14334 نفر، که نرخ رشد این دهه (1375ـ 1385)نیز به 3/10 درصد رسیده است. درخور یادآوری است که رشد جمعیت ارکواز در سال‌های 1355 و 1365 مربوط به رشد طبیعی جمعیت شهر و یا مهاجرت به شهر ارکواز نبوده‌، بلکه مربوط به جمعیت آبادی‌هایی است که به شهر الحاق شده و شهر ارکواز را تشکیل داده‌اند. اما از سال 1385 تا سال 1395 نرخ رشد این شهر منفی و برابر 0/01- بوده است. با توجه به آمار یادشده این شهر در حال تجربۀ پدیدۀ کاهش جمعیت و انقباض شهری است. مواد و روش‌هاروش انجام این پژوهش به صورت کیفی است، به این صورت که تلاش شده است با استفاده از روش تحلیل محتوای کیفی، عوامل و پیشران‌های حاکم بر انقباض شهری شهر ارکواز در استان ایلام شناسایی شوند. برای گردآوری داده‌ها از مصاحبۀ نیمه‌ساختاریافته با مردم و مسئولان شهری به صورت جداگانه استفاده شده و درمجموع 54 مصاحبه از ساکنان و مسئولان صورت گرفته و از روش کدگذاری برای تحلیل داده‌ها استفاده شده است.یافته‌هابررسی‌های نظری و پیشینۀ پژوهش نشان داد علل بروز پدیدۀ انقباض شهری در جهان را می‌توان در ابعاد جهانی شدن، زوال اقتصادی و صنعت‌زدایی، تصمیمات سیاسی و طبقه‌بندی مجدد شهرها، مسائل محیط ‌زیستی، مسائل کالبدی (دسترسی به خدمات و زیرساخت‌ها) و تغییرات جمعیتی به دلیل کاهش میزان موالید یا افزایش مرگ‌ومیر، دسته‌بندی کرد. برای دستیابی به علل وقوع پدیدۀ انقباض شهری در ارکواز با ساکنان، مدیران و مسئولان شهر و استان مصاحبه شد. جهت مصاحبه، افراد از میان ساکنان بالای 25 سال که سابقۀ سکونت حداقل 5 سال داشته‌اند برای مصاحبه انتخاب شدند. مسئولان شهر ارکواز از میان افراد با سابقۀ سکونت و اشتغال در شهرداری این شهر و استانداری ایلام انتخاب شدند. مفاهیم استخراج‌شده از مصاحبه‌ها به منظور شناسایی عوامل مؤثر بر پدیدۀ انقباض شهری در ارکواز ابتدا 63 مورد بود که با ادغام بعضی از آن‌ها و همچنین حذف تعداد دیگری به علت عدم تکرار طی مصاحبه، 40 مفهوم مبنای کار قرار گرفت. این مفاهیم در قالب 5 مقولۀ اصلی دسته‌بندی شدند. 12 مفهوم در «مقولۀ کالبدی»، 12 مفهوم در «مقولۀ اقتصادی»، 5 مفهوم در «مقولۀ اجتماعی»، 6 مفهوم مرتبط با «مقولۀ سیاسی» و 5 مفهوم در مقولۀ «زیست‌محیطی» قرار گرفتند.در مقولۀ کالبدی مفاهیم کمبود امکانات آموزشی، کمبود امکانات درمانی، کمبود امکانات تفریحی، کمبود خدمات بانکی، عدم دسترسی به سیستم‌های حمل‌و‌نقلی سریع، کمبود امکانات ورزشی، کمبود مسکن مناسب، کمبود زیرساخت‌های فناورانه، کیفیت سطح پایین امکانات آموزشی و درمانی موجود و نبود امکانات شهری به‌رغم تبدیل شدن از روستا به شهر، قرار دارند. کمبود فرصت شغلی، کمبود بازارهای محلی، رکود بازار، سطح پایین درآمدها، نبود فرصت‌های سرمایه‌گذاری، کمبود شغل متناسب با سطح تحصیلات بالاتر جوانان، کمبود بودجۀ شهرداری، عدم امکان پیشرفت، فقر و کمبود شغل، میزان اشتغال پایین زنان، درآمد پایین، نبود صنعت و کارخانه از مفاهیمی بود که مصاحبه‌شوندگان به آن اشاره کرده بودند و در مقولۀ اقتصادی قرار گرفتند. در مقولۀ زیست‌محیطی به مفاهیم کمبود منابع آبی حتی در بخش آب شرب، کمبود آب شرب و کیفیت پایین آن، وضعیت آب‌وهوا و ریزگردها اشاره شد. مفاهیم تنش‌زا بودن نقاط مرزی، بی‌توجهی مسئولان شهرهای مرزی، وعده‌های محقق‌نشدۀ مسئولان، تغییر مرزهای سیاسی (تبدیل شدن ارکواز به بخش)، مدیریت کشور و بی‌توجهی به نواحی مرزی و توجه صرف به مرکز و کمبود امکانات دولتی در مقولۀ سیاسی قرار گرفتند. در نهایت در مقولۀ اجتماعی به حرکت جمعیت به سمت سالخوردگی، احساس عدم امنیت، عدم تمایل جوانان به فرزندآوری، عدم تمایل نیروی جوان به کشاورزی به دلیل بازدهی اقتصادی پایین به‌رغم زحمت زیاد، عدم امید به آیندۀ جوانان جهت بهبود وضعیت در ارکواز اشاره شد. نتیجه‌گیرییافته‌های این پژوهش نشان داد عوامل انقباض شهری در شهر ارکواز را می‌توان در ابعاد مختلف کالبدی، اقتصادی، محیط‌ زیستی، سیاسی و اجتماعی دسته‌بندی کرد. در این پژوهش براساس تکرار مفاهیم یادشده در مصاحبه‌ها، مفاهیم و مقولات استخراج‌شده در بررسی علل پدیدۀ انقباض شهری در ارکواز اولویت‌بندی شدند. مقولات وابسته به بعد اقتصادی از جمله کمبود شغل و فقر، سطح پایین درآمدها، عدم امکان پیشرفت و بعد محیط‌ زیستی شامل کیفیت آب شرب و منابع تأمین آب بیشترین تأثیر را بر زوال شهری ارکواز داشته‌اند.