فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه‌هوش مصنوعی (AI) با نفوذ در تمام جنبه‌های زندگی بشر، راه را برای بسیاری از نوآوری‌ها هموار می‌کند و بر کیفیت زندگی افراد تأثیر می‌گذارد. اخیراً، مردم نیز در نقش شهروندی خود به طور فزاینده‌ای تحت تأثیر هوش مصنوعی قرار می‌گیرند. در جهان کنونی دولت‌ها هم بیشتر و بیشتر بر فناوری‌های مبتنی بر هوش مصنوعی تأکید می‌ورزند، این فناوری که به عنوان انقلاب صنعتی 4.0 شناخته می‌شود، نه تنها نحوۀ انجام کارها و چگونگی ارتباط ما با دیگران، بلکه آنچه را که در مورد خود می‌دانیم نیز تغییر خواهد داد. با پیشرفت روزافزون این فناوری، امکانات و خدمات مختلفی در شهرها ارائه می‌شود که تأثیر چشمگیری در کیفیت زندگی شهروندان دارد. این فناوری می‌تواند در ایجاد شهرهای هوشمند، بهبود امنیت شهری، حمل‌ونقل عمومی بهینه، مدیریت پسماندها، بهبود خدمات بهداشتی و درمانی، کاهش ترافیک و آلودگی هوا، بهبود ارتباطات شهری و بسیاری از جوانب دیگر کمک کند و درنهایت کمک کند تا شهروندان زندگی راحت‌تر و بهتری در شهر خود داشته باشند. شهر مشهد در جایگاه دومین شهر پروسعت و پرجمعیت ایران روزبه‌روز در راستای استفاده از تکنولوژی هوش مصنوعی گام برداشته است، ولی به مطالعات بیشتر و ایجاد بسترهای مناسب برای بهره‌گیری بهتر و بیشتر از این فناوری نیازمند است. در این راستا، پژوهش حاضر بر آن است تا با شناسایی عوامل و پیشران‌های کلیدی مؤثر بر بهبود کیفیت زندگی با بهره‌گیری از هوش مصنوعی در کلان‌شهر مشهد در آینده حرکت کند. بنابراین سؤال پژوهش پیش‌ رو عبارت است از: محرک‌های کلیدی اثرگذار بر نقش هوش مصنوعی در بهبود کیفیت زندگی شهروندان در کلان‌شهر مشهد در آینده (افق 1412) کدام است؟مواد و روش‌هاروش پژوهش پیش‌ رو از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش انجام کار، آمیخته‌ای از توصیفی‌ـ تحلیلی و در ساختار با رویکرد آینده‌پژوهی انجام گرفته و به این‌منظور، مهم‌ترین عوامل مؤثر بر نقش هوش مصنوعی در بهبود کیفیت زندگی شهروندان در شهر مشهد مورد ارزیابی قرار گرفته است. جمع‌آوری اطلاعات پژوهش به شیوۀ اسنادی (منابع کتابخانه‌ای و مجلات علمی) و میدانی (با استفاده از ابزار پرسشنامه) انجام شده است. جامعۀ آماری در پژوهش حاضر شامل 25 نفر از کارشناسان، خبرگان و صاحب‌نظران شهری شامل مدیران شهری (شهرداران مناطق، معاونان، مسئولان سازمان‌ها و مدیران حوزه‌های شهری)، اعضای شورای اسلامی شهر، کارشناسان عمرانی و ادارۀ کل راه و شهرسازی خراسان‌ رضوی و به طور ویژه اساتید دانشگاه‌های فردوسی مشهد، آزاد اسلامی واحد مشهد، مؤسسه‌های آموزش ‌عالی و غیرانتفاعی واقع در مشهد و سایر متخصصان حوزۀ شهری بوده‌اند. ابتدا برای شناسایی عوامل کلیدی، مصاحبه‌های ساختار‌یافته با صاحب‌نظران حوزه‌های برنامه‌ریزی شهری و فناوری اطلاعات با استفاده از روش دلفی انجام گرفته، در ادامه با تجمیع عوامل حاصل از مصاحبه و اسناد مطالعه‌شده در پیشینۀ پژوهش روایی و پایایی متغیرها توسط متخصصان تأیید شده و درنهایت عوامل در قالب پرسشنامۀ آینده‌پژوهی مورد ارزیابی قرار داده شد.یافته‌هابا بهره‌گیری از مطالعات میدانی و کتابخانه‌ای، مهم‌ترین عوامل اثر‌گذار بر نقش هوش مصنوعی در کیفیت زندگی شهروندان شناسایی شد، و در ادامه با استفاده از روش کمی آینده‌پژوهی و نرم‌افزار Micmac میزان تأثیرگذاری و تأثیرپذیری عوامل شناسایی‌شده سنجیده شد. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد از بین عوامل 24 گانۀ اثرگذار بر بهبود کیفیت زندگی شهروندان با بهره‌گیری از هوش مصنوعی پس از استخراج عوامل کلیدی تأثیرگذار (مستقیم و غیر‌مستقیم)، 6 پیشران کلیدی سیاست‌گذاری‌های بخش دولتی و مدیریت شهری در بخش فناوری اطلاعات و هوش مصنوعی، هماهنگی و همکاری بین بخش‌های دولتی، غیر‌دولتی و مدیریت شهری در راستای بهره‌گیری بهینه از فناوری هوش مصنوعی، مدیریت توسعۀ شبکه‌های هوشمند انرژی (مانند برق و ...) در شهرها با کاربرد هوش مصنوعی، ساماندهی وضعیت ارتباطات فراملی و محدودیت‌های موجود در سطح بین‌المللی به عنوان پیش‌نیاز هوش مصنوعی، ‌به‌صرفه بودن و نداشتن هزینۀ بالای بهره‌مندی از هوش مصنوعی برای شهروندان، نقش هوش ‌مصنوعی در راستای توسعۀ حکمرانی خوب شهری دارای بیشترین اثرگذاری بر بهبود کیفیت زندگی شهروندان با استفاده از هوش‌ مصنوعی در شهر مشهد بوده‌اند.نتیجه‌گیریدر یک جمع‌بندی از نتایج پژوهش می‌توان بیان کرد سیاست‌گذاری‌های بخش دولتی و مدیریت شهری می‌تواند با حمایت‌ها و اعطای تسهیلات مالی به شرکت‌های فناور موجب توسعۀ فناوری شود و با اجرای سیاست‌گذاری‌های درست جهت بهبود خدمات شهری، بهینه‌سازی منابع، کاهش هزینه‌ها و افزایش کارایی به تحقق شهر هوشمند کمک کند و با شفافیت لازم سبب افزایش اعتماد شهروندان به دولت و مدیران شهری شود. این بخش ضمن حفظ حقوق شهروندان در راستای تحقق اهداف توسعۀ پایدار نیز مؤثر واقع خواهد شد. در ادامه هماهنگی و همکاری بین بخش‌های دولتی، غیر دولتی و مدیریت شهری در استفاده از هوش مصنوعی می‌تواند تأثیرات مثبت زیادی بر بهره‌وری و اثربخشی این فناوری در شهرها در راستای اشتراک داده‌ها، توسعۀ راه‌حل‌های نوآورانه و ... داشته باشد. همچنین ساماندهی وضعیت ارتباطات فراملی در سطح بین‌المللی به اشتراک تجربیات و دانش، توسعۀ استانداردها و قوانین، تبادل داده‌ها و منابع و تحقق همکاری بین‌المللی کمک می‌کند. از تأثیر به‌صرفه بودن و کم‌هزینه بودن امکانات هوش مصنوعی در شهرها و سازمان‌ها می‌توان به افزایش دسترسی به فناوری ضمن کاهش هزینه‌ها و بهبود کارایی و تسریع فرایند نوآوری به عبارتی توسعۀ راه‌حل‌های نوآورانه و ایجاد فضای رقابتی در حوزۀ فناوری اشاره کرد. این امر می‌تواند به توسعۀ فناوری‌های پیشرفته، افزایش توانایی رقابتی و جذب سرمایه‌گذاری منجر شود. هوش مصنوعی می‌تواند نقش مهمی در توسعۀ حکمروایی خوب شهری ایفا کند. این امر با تأثیر در تصمیم‌گیری هوشمند در یک شهر بزرگ و یا با پایش و کنترل از جمله ترافیک، مدیریت پسماندها، کنترل آلودگی هوا و آب، و پایش امنیت شهری، این فعالیت‌ها را به صورت خودکار و دقیق‌تر انجام می‌دهد. درضمن، در زمینۀ ارتباطات شهروندان که می‌توانند به‌راحتی با سازمان‌های شهری ارتباط برقرار کرده، شکایت‌ها و پیشنهادهای خود را اعلام کنند و خدمات شهری را بهبود بخشند نیز نقش‌آفرین است. هوش مصنوعی در مقولۀ حکمروایی با پایش و پیشگیری از بحران در پیش‌بینی و برنامه‌ریزی مناسب برای مقابله با آن‌ها نیز مؤثر واقع خواهد شد.