تحلیلی بر عوامل تأثیرگذار در بازآفرینی فرهنگ مبنا در پهنه جنوبی سکونتگاههای غیررسمی شهر تبریز
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری جغرافیا و برنامه ریزی شهری، واحد مرند، دانشگاه آزاد اسلامی، مرند، ایران
2 دانشیار گروه شهرسازی و معماری، واحد مراغه، دانشگاه آزاد اسلامی، مراغه، ایران
3 استادیار گروه شهرسازی و معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
doi
10.22034/uep.2024.455402.1481چکیده
مقدمهافزایش جمعیت شهری، گسترش صنایع و بهتبع آن تنوع فعالیتی و جمعیتی و در نتیجه تحولات سریع کالبدی شهر، معادلات پیشین حاکم بر سازمان فضایی شهرها را متحول ساخت و شهر در عرصههای محیطی، اجتماعی، اقتصادی و کالبدی با مسائل و مشکلاتی جدید و اغلب ناشناخته مواجه شد. یکی از مهمترین تغییرات به وجودآمده در عرصههای کالبدی و اجتماعی ظهور پدیده و اسکان غیررسمی بهعنوان تبلور فضایی فقر شهری و نبود برنامهریزی مدیریت شهری برای سیل عظیم جمعیت مهاجر بهخصوص مهاجران روستا-شهری بوده است که در کشورهای جهان سوم و بخصوص کشور ما ایران در ۶۰ سال اخیر به وجودآمده است. شهر تبریز مرکز مبادلات اقتصادی، تجاری و فرهنگی شمال غرب کشور است و از نظر جمعیتی ششمین شهر کشور به شمار میرود. اهمیت و جایگاه تاریخی-فرهنگی این شهر بر کسی پنهان نیست و تاریخ گواه بر پیشینه تمدنی ۳۵۰۰ ساله این شهر است. وجود چنین پتانسیلی همواره منجر شده شهر تبریز یکی از مهاجرپذیرترین شهرهای کشور باشد که این افزایش جمعیت بهخصوص در ۵۰ سال گذشته منجر به توسعه فضایی شتابان شهر به دلیل عدم برنامهریزیو تحولات فرهنگی و سیاسی کشور شد که این تحولات بصورت توسعۀ وسیع سکونتگاههای غیررسمی در بخشهای شمالی و جنوبی شهر نمود پیدا کرد. همجواری بخش قابلتوجهی از محلات اسکان غیررسمی شهر تبریز با بافتهای واجد ارزش تاریخی مانند محلات یوسف آباد-عباسی (مجاورت با ربع رشیدی)، محله تاریخی مارالان، ششگلان، عارف، طالقانی، دوه چی، سرخاب و غیره نشان از پتانسیلهای بالای فرهنگی-تاریخی در بخش وسیعی از بافت اسکان غیررسمی شهر تبریز دارد. مواد و روشهاتحقیق حاضرازنظر هدف جز تحقیقات کاربردی وازنظر روش جزء تحقیقات توصیفی-تحلیلی هست. با توجه به اینکه این تحقیق عوامل مؤثر بر بازآفرینی فرهنگ مبنا در سکونتگاههای غیررسمی را از دیدگاه متخصصان و خبرگان این حوزه موردبررسی قرار میدهدنمونه آماری در این تحقیق عبارتاند از ۴۰ نفر از متخصصین منطقهای و ملی در حوزه موردتحقیق که با استفاده از روش گلوله برفی و کارشناسی مورد شناسایی قرارگرفته و انتخابشدهاند. مهمترین ابزار تحقیق پرسشنامه محقق ساخته است همچنین جهت تجزیهوتحلیل اطلاعات تحقیق به فراخور نیاز از انواع روشها و مدلهای آماری منجمله آزمون بارتلت، KMO، تحلیل عاملی اکتشافی، تحلیل عاملی تائیدی و غیره در نرمافزارهای SPSS، آموس و اسمارت پی ال اس استفاده شده است. پرسشنامه تحقیق بر اساس اهداف و مبانی نظری تحقیق از ۴۹ گویه تشکیلشده است که سؤالات بر مبنای طیف ۵ طبقهای لیکرت طراحیشده است. فرآیند تحقیق بهطورکلی از دو مرحله تحلیل عاملی اکتشافی و تحلیل عاملی تائیدی مرحله اول و مرحله دوم تشکیلشده است که درواقع مدل نظری تحقیق ابتدا با استفاده از تحلیل عاملی اکتشافی مورد صحت سنجی قرار میگیرد و پس از تائید مدل با استفاده از تحلیل عاملی تائیدی بارهای عاملی آن مشخص میشود.یافتههابر اساس یافته های تحقیق عوامل موثر بر در بازآفرینی فرهنگ مبنا در سکونتگاههای غیررسمی جنوب شهر تبریز در قالب ۴ شاخص اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی و زیرساختی تقسیمبندی شدند. در بین این شاخصها؛ شاخص اجتماعی ۴۱ درصد، شاخص فرهنگی ۲۷ درصد، شاخص اقتصادی ۱۱ درصد و شاخص زیرساختی ۷ درصد از واریانس کل را تبیین میکنند. در میان عاملهای اجتماعی شاخص امنیت با بار عاملی ۹۶۹. بیشترین و شاخص حقوق اقلیتهای قومی با بار عاملی ۵۶۷. کمترین بار عاملی را در جمع شاخصها دارا هستند. ازنظر متخصصین تأمین امنیت در بافتهای اسکان غیررسمی که به دلیل مهاجرتپذیر بودن دائماً با تهدیدهای متعدد در بعد امنیت اجتماعی مواجه است جز عوامل مؤثر در بازآفرینی فرهنگ مبنا در بافتهای اسکان غیررسمی است. تمامی فعالیتهای فرهنگی و اجرایی در بستر محیطی امن قابلیت اجرایی دارد و به همین دلیل عامل امنیت را میتوان یکی از مهمترین پیشرانهای بازآفرینی فرهنگ مبنا در بافتهای اسکان غیررسمی شهر تبریز معرفی کرد. در میان عاملهای فرهنگی عامل برگزاری رویدادهای فرهنگی با ۸۳۹. بیشترین بار عاملی را در بین شاخصهای فرهنگی دارد. یکی از مهمترین ابزارهای برند سازی محصولات فرهنگی در بافتهای اسکان غیررسمی برگزاری رویدادهای فرهنگی و معرفی پتانسیلهای فرهنگی-هنری این بافتها است که نظر به اهمیت عامل یادشده این عامل ازنظر متخصصین بهعنوان عامل منتخب انتخابشده است. از طرفی عامل راهنمایی گردشگران با ۳۹۹. کمترین بار عاملی در بین عوامل فرهنگی را دارا بود. به نظر میرسدتأمین پیشنیازهای گردشگری فرهنگی مانند برند سازی محصولات ملموس و ناملموس فرهنگی نسبت به راهنمایی گردشگران در ارجحیت هستند و این دلیلی بر کماهمیت بودن عامل گردشگری در بازآفرینی فرهنگ مبنا در بافتهای اسکان غیررسمی شهر تبریز ندارد. در یک جمع بندی کلی میتوان نتیجه گرفت که بین عاملهای شناساییشده تفاوت معنیداری وجود دارد. نتایج نشان میدهد شاخص اجتماعی با بار عاملی ۰.۸۶۲ و مجموع میانگین ۳.۴۳ رتبه اول، شاخص فرهنگی با بار عاملی ۰.۹۱۳ و مجموع میانگین ۲.۶ در رتبه دو، شاخص زیرساختی با بار عاملی ۰.۹۵۹ مجموع میانگین ۲.۱۱ بهعنوان رتبه سوم و شاخص اقتصادی با بار عاملی ۰.۹۳۳ و مجموع میانگین ۱.۸۶ رتبه چهارم عوامل مؤثر بر بازآفرینیسکونتگاههای غیررسمی کلانشهر تبریز با رویکرد فرهنگ مبنا را کسب کردهاند.نتیجهگیرینتایج این تحقیق چهار عامل مؤثر اجتماعی، فرهنگی، زیرساختی و اقتصادی را بهعنوان پیشران های کلیدی و مؤثر در بازآفرینی بافت اسکان غیررسمی شهر تبریز معرفی کرده و در بخش بعدی اهمیت برنامهریزی فرهنگی در بازآفرینی بافتهای اسکان غیررسمی را مشخص میکند. بررسی پیشینه تحقیق نشان می دهد اکثر تحقیقات قبلی با رویکرد مروری و یا رویکرد آینده پژوهی به بررسی موضوع بازآفرینی فرهنگ مبنا پرداخته اند ولی تحقیق حاضر علاوه بر رویکرد روششناختی جامع و سیستماتیک خود مبتنی بر روش تحلیل عاملی اکتشافی و تحلیل عاملی تائید دومرحلهای؛ با یک نگاه نظری نوین به این موضوع نگاه کرده و در تلاش برای حفاظت و احیا بافتهای اسکان غیررسمی با اتخاذ رویکرد فرهنگی (فرهنگ مبنا) است و حفظ هویت تاریخی-فرهنگی بافتهای اسکان غیررسمی را بهعنوان مهمترین راهبرد در بازآفرینی بافت سکونتگاههای اسکان غیررسمی واجد ارزش معرفی مینماید.
