فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهکرونوشهرسازی تجلی اخیر شهرسازی نوین است و سیاست‌های برنامه‌ریزی محیطی را متحول کرد. این نوع سیاست شهرسازی بر زمان و شهرسازی زمانی تأکید دارد و در کنار این موضوع محلات قابل سکونت با سناریوی درست زمانی بر سلامت و توانایی داشتن یک زندگی سالم تأثیر می‌گذارد. در همین راستا، مفهوم محلات 20 دقیقه‌ای با تأکید بر ابعاد سلامت، ریشه در رویکرد شهر فشرده دارد که توسعۀ مناطق شهری را با فاصله‌های پیاده‌روی کوتاه از ساکنان خانه برای دسترسی به حمل‌ونقل عمومی، فضای باز عمومی، دسترسی خوب به مقصد، امکانات و خدمات برای زندگی روزمرۀ محلی تشویق می‌کند. این ایده که نیازهای روزانۀ فرد در یک مسافت مسافرتی فعال برآورده می‌شود، تبدیل به ذائقۀ جهانی سیاست و برنامه‌ریزی شهری شده است. سرعت روزافزون زیست در شهر به دلیل مسائل اقتصادی، شهروندان را مجبور به تغییر و تطبیق سبک زندگی خود و حداکثر استفاده از امکانات رفاهی کرده است و در کنار این چالش، وجود نابرابری‌های فضایی و اجتماعی یکی از مسائل اصلی در محلات به‌خصوص در بافت‌های قدیمی شهر است که مفهوم محلات 20 دقیقه‌ای در جهت پاسخ و رفع این مسائل ایجاد شد. این رویکرد در حال حاضر توسط تعدادی از دولت‌های محلی و ملی اروپایی به گونه‌ای انتخاب شده است که از یک اصل برنامه‌ریزی و طراحی به یک خط‌مشی فراگیر برای حکومت شهری آینده تبدیل شود. این محلات در سطح جهانی به عنوان یک راه خوب برای بهبود زندگی و کاهش سفر با ماشین با داشتن بیشتر چیزهایی که در نزدیکی شما نیاز دارید، شناخته شده‌اند [17 و 21]. بعد اجرایی این جریان به پیش‌نویس استراتژی برنامه‌ریزی شهری که اوایل امسال برای ملبورن منتشر شد، باز می‌گردد و شهری را پیشنهاد می‌کند که از محله‌های 20 دقیقه‌ای تشکیل شده باشد [2 و 22]. برنامۀ ملبورن یک برنامۀ بلندمدت تا سال 2050 است که بر اساس همین محلات برنامه‌ریزی شده است. از طرف دیگر، می‌توان بیان داشت که محله‌های ۲۰ دقیقه‌ای مکان‌هایی هستند که همه می‌توانند به خدمات محلی ضروری و فضاهای باز دسترسی بهتری داشته باشند [24]. در حالی که از حمل‌ونقل عالی و لینک‌های سفر فعال به بقیۀ شهر نیز لذت می‌برند [4 و 26]. این رویکرد به افراد این امکان را می‌دهد که از طریق خدمات و فرصت‌های موجود در منطقۀ خود، به‌‌خوبی در محلی زندگی کنند [18]. محبوبیت سیاسی محلات20 دقیقه‌ای ناشی از رفتار یکسان آن با همۀ شهروندان است و همچنین، برند محلات 20 دقیقه‌ای یک نام تجاری ویژه در جهان شده است که البته ریشۀ جدید ندارد و از ایدۀ قبلی باغ شهر هاوراد پیروی می‌کند [27 و 31]. وعدۀ محلۀ 20 دقیقه‌ای افزایش پایداری شهرها با امکان دسترسی شهروندان به خدمات با کمترین تأثیر حمل‌ونقل مبتنی بر کربن و حمایت هم‌زمان از سلامت شهروندان است [28 و 32]. این مفهوم با فراخوانی از سوی جوامع لیبرال و سوسیالیستی از اقتصادهای سیاسی فراتر می‌رود [30]. این محلات بر اهمیت محله و اجتماعات در کنار خدمات ضروری و فضاهای باز نیز تأکید می‌کنند [36و 21]. بنابراین می‌توان بیان کرد که مزایای این رویکرد چندگانه است که شامل افراد فعال‌تر و سلامت روحی و جسمی می‌شود [4 و 32]. در ادامه نیز باید تأکید کرد که ماهیت این محلات به معنای ایجاد محدودیت برای سفر افراد در خارج از محدودۀ خود نیست، بلکه حمایت از جوامع و مشاغل محلی است [22]. این محلات توسط جوامعی که در آنجا زندگی می‌کنند تعریف می‌شوند و یکی از اهداف مهم آن‌ها، همسویی بهتر برنامه‌ریزی فضایی و شهری با برنامه‌ریزی حمل‌ونقل است [17]. حال سؤال مهم این است که چرا 20 دقیقه؟ مردم کمتر از گذشته پیاده سفر می‌کنند، زیرا فاصله تا چیزهایی که نیاز دارند، طولانی‌تر شده است [2 و 15]. محله‌های زیادی پیرامون سفر با ماشین در جهت تأمین خدمات برنامه‌ریزی شده است، در کنار این بسیاری از افراد که وسایل نقلیه ندارند با دسترسی ضعیف به خدمات روزمره منزوی می‌شوند. همچنین باید در نظر داشت فضاهای تحت تسلط خودرو به سلامت و محیط زیست آسیب می‌زنند [14]. هدف این پژوهش، ارزیابی رویکرد محلات 20 دقیقه‌ای به صورت مقایسۀ تطبیقی در بافت قدیمی (محلۀ جنت) و بافت جدید شهر (محلۀ امامت) مشهد است، تا میزان قابلیت تحقق‌پذیری آن در دو گونه متفاوت مورد واکاوی قرار گیرد. مواد و روش‌هاروش پژوهش از نوع کمی است و رویکرد قیاسی‌ـ فرضیه‌ای دارد. برای گردآوری اطلاعات و داده‌های میدانی از پرسشنامه استفاده شده است. جامعۀ آماری پژوهش شامل 2633 نفر در محلۀ جنت و 3375 نفر در محلۀ امامت هستند، که حجم نمونۀ انتخابی با استفاده از فرمول کوکران به‌ترتیب 335 و 344 محاسبه شده و ضریب آلفای کرونباخ نیز 0/759 محاسبه شده است. تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها از طریق آزمون مقایسۀ میانگین دو جامعۀ مستقل در نرم‌‌افزار Spss صورت گرفته است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد محلۀ امامت (محلۀ جدید) با میانگین 49/28 در مقابل محلۀ جنت (بافت قدیمی) با میانگین 44/4 نسبت به میانه 47، میزان نزدیکی بیشتری به شاخص‌های محلات 20 دقیقه‌ای دارد. همچنین برای ارزیابی تحلیل فضایی‌ـ زمانی رویکرد محلات 20 دقیقه‌ای، نرم‌افزار تبلو ابزار سنجش بوده است. در نهایت برای واکاوی واقعیت‌های موجود و مؤلفه‌های مکانی مدل مفهومی از تحلیل مکانی‌ـ فضایی استفاده شده است، به این ترتیب که ابتدا چک‌لیستی منطبق بر ویژگی محلات 20 دقیقه‌ای از قبیل کارکردهای مورد نیاز، شبکۀ دسترسی مورد نیاز و... تهیه شده است، سپس با توجه به ویژگی رویکرد محلات 20 دقیقه‌ای (10 دقیقه رفت و 10 برگشت) و شعاع دسترسی 800 متر، اطراف هر محله بافرهای (حائل‌های) 800 متری رسم شده است (منطبق بر مرکز هندسی محلات). در نهایت، ملاک بررسی استانداردهای موجود در واقعیت هر محله، عملکردهای موجود در این حائل تلقی می‌شود. بر این اساس، برای هر دو محله با استفاده از برداشت‌های میدانی و اطلاعات آماری نرم‌افزار GIS شرایط موجود مورد سنجش واقع شده است تا میزان نزدیکی هر محله به استانداردهای رویکرد مورد واکاوی قرار گیرد.یافته‌هانتایج بررسی تطبیقی دو محله (جنت و امامت) که بافت قدیمی و جدید شهر مشهد محسوب می‌شوند، نشان‌دهندۀ آن است که هر دو محله دارای پتانسیل و مسائلی برای تبدیل به یک محله 20 دقیقه‌ای موفق برای ساکنان هستند. همچنین وجود نفودپذیری بالا، دسترسی به خدمات، سفرهای فعال، امکانات و خدمات بهداشتی محلی، دارای نمود قوی‌تری در محلات جدید (محلۀ امامت) نسبت به محلات قدیمی است، اما در مقابل اقتصاد محلی، فرصت‌های شغلی بومی و تعاملات اجتماعی در محلات قدیمی (محلۀ جنت) بسیار فعال‌تر عمل می‌کند. در مجموع، می‌توان اشاره داشت که محلۀ امامت (بافت جدید)، دارای پوشش‌رسانی مناسب‌تری از منظر عملکردی است و این عملکردها در ارتباط با شبکۀ پیوستۀ دوچرخه و حمل‌ونقل عمومی وجود دارد، در حالی که محلۀ جنت (بافت قدیمی)، به دلیل نوع گونۀ بافت دارای نفوذپذیری کمتری است و شبکۀ حمل‌ونقل عمومی درون بافت کمتر تردد دارد که خود یک ضعف اساسی در رویکرد محسوب می‌شود.نتیجه‌گیریمحله‌های 20 دقیقه‌ای فقط برای دسترسی به امکانات رفاهی نیستند، آن‌ها می‌توانند مزایای واقعی برای سلامت، محیط زیست و اقتصاد محلی داشته باشند. کاهش استفاده از ماشین و تشویق به استفادۀ بیشتر از سایر مدهای حمل‌ونقلی درون‌مایۀ مثبت این رویکرد مهم تلقی می‌شود. بنابراین، باید در نظر داشت این محلات جایی است که مردم می‌خواهند در آن زندگی کنند، بنابراین مهم‌تر از همه وجود مسکن به‌صرفه است. اما همۀ این موضوعات در راستای ایجاد «مکان‌های قابل زندگی» است، محلاتی که کیفیت زندگی را بهبود می‌بخشد و لایه‌ای از انعطاف‌پذیری در برابر چالش‌ها فراهم می‌سازد. بنابراین، بیشتر ماهیت این رویکرد به این معناست که فرد با پای خود به تمام نیازهای خود در فاصله‌ای که راحت و مایل به سفر است برسد. آنچه این محلات را ویژه می‌کند، تعریف فضاهای متنوع و جذاب است. طبق یافته‌های تحقیق حاضر، در درجۀ نخست باید بیان کرد فرضیۀ پژوهش مبنی بر اینکه محلۀ امامت شهر مشهد (بافت جدید شهر) پتانسیل بیشتری برای تبدیل به محله 20 دقیقه‌ای نسبت به محلۀ جنت (بافت قدیمی شهر) دارد؛ تأیید می‌شود، زیرا بر اساس ماهیت رویکرد که مبتنی بر تفکرات دنیای مدرن طراحی و برنامه‌ریزی شده است، پتانسیل بیشتری برای همپوشانی با ویژگی‌های اصلی آن دارد.