فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهدر دهه‌های اخیر، مخاطرات محیطی به طور چشمگیری در سراسر جهان افزایش یافته‌اند. این رخدادها از نظر نوع و گوناگونی بسیار متنوع هستند و برای سکونتگاه‌های انسانی، به‌خصوص شهرها، به عنوان یک بلا و بحران جدی مطرح می‌شوند. این مخاطرات همواره نوعی تهدید جدی برای پایداری شهرها و جوامع به شمار می‌روند. وقوع مخاطرات محیطی در بیشتر موارد، تأثیرات مخربی بر سکونتگاه‌های انسانی داشته و عوارض اقتصادی و اجتماعی گسترده‌ای را بر جوامع و کشورها به همراه داشته است. گسترش شرایط اضطراری عمومی ناشی از مخاطرات محیطی، به نحوی کلان، زمینه‌های مختلف جوامع را از جمله ارتقای خدمات شهر هوشمند، تحت تأثیر قرار داده است. شهر هوشمند به عنوان یک مدل نوین توسعۀ شهری، در سال‌های اخیر به‌ویژه در حوزۀ علمی مورد توجه زیادی قرار گرفته است. شهر هوشمند به عنوان یک نظام شهری تلقی می‌شود که هوش فناوری اطلاعات را با خرد انسانی در ترکیب بافت شهری جای می‌دهد تا بهینه‌سازی و ارتقای عملیات شهری را ممکن سازد. مشارکت شهروندان و ارائۀ خدمات باکیفیت از اصول اساسی خدمات شهر هوشمند به شمار می‌آیند. اگر یک شهر هوشمند نتواند خدمات باکیفیت به شهروندان ارائه دهد، ساختن آن نیز ارزش چندانی نخواهد داشت. این امر بر مدیران شهر هوشمند فشار می‌آورد تا به ‌نحو مؤثری خدمات با کیفیت را ارائه دهند. مشارکت شهروندی، به ‌عنوان بعدی از ویژگی‌های هوشمند، به ‌عنوان یک روش مؤثر برای ارزیابی کیفیت خدمات در شهرهای هوشمند شناخته شده است. مواجهۀ شهرهای بزرگ با چالش‌ها و مسائل مختلف، به‌خصوص در شرایط اضطراری عمومی مخاطرات محیطی، نیازمند استفاده از خدمات شهر هوشمند است. شهر تهران، به‌ویژه منطقۀ 7 آن، با چالش‌ها و مسائل محیطی متعدد روبه‌رو است که پایداری شهر را به خطر می‌اندازد. این مطالعه به ‌منظور تحلیل تأثیر کیفیت خدمات شهر هوشمند بر مشارکت شهروندان در مواقع اضطراری مخاطرات محیطی در منطقۀ 7 شهر تهران انجام شده است. سؤال اصلی پژوهش به شکل زیر است: تأثیر کیفیت خدمات شهر هوشمند و مؤلفه‌های آن بر مشارکت شهروندان در مواقع اضطراری مخاطرات محیطی در منطقۀ 7 شهر تهران چگونه نمایان شده است؟ مواد و روش‌هاپژوهش حاضر یک نوع پژوهش شناختی است که از نظر هدف در حیطۀ پژوهش‌های کاربردی، از نظر شیوۀ گردآوری داده‌ها نوعی پژوهش کمی، از نظر نوع پژوهش توصیفی‌ـ تحلیلی از شاخۀ تحلیل مسیر (مدل‌سازی معادلات ساختاری)، از نظر نوع استراتژی طرح پژوهش پس‌‌رویدادی و از نظر زمانی، به دلیل اینکه گردآوری داده‌ها یک‌بار و در یک مقطع زمانی خاص صورت می‌گیرد، نوع پژوهش مقطعی است. جامعۀ آماری کلیۀ شهروندان منطقۀ 7 شهر تهران به تعداد 312194 نفر است و با بهره‌گیری از فرمول کوکران نمونۀ آماری 400 به‌ دست ‌آمده است. متغیرهای پژوهش شامل کیفیت خدمات شهر هوشمند و مشارکت شهروندان در مواقع اضطراری مخاطرات محیطی هستند. برای تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها از نرم‌افزارهای SPSS26 و AMOS26 استفاده شده است. یافته‌هادر این پژوهش، از 400 نمونۀ جامعه است که 71 درصد آن‌ها مرد و 29 درصد زن هستند. 71/3 درصد از پاسخ‌گویان متأهل و 28/7 درصد آن‌ها مجرد هستند. بیشترین تحصیلات شهروندان لیسانس (50 درصد) و بعد از آن، کارشناسی ارشد (21/3 درصد) است. اکثریت پاسخ‌گویان شغل آزاد (48 درصد) دارند و شغل کارمندی در ردۀ دوم (27/3 درصد) قرار دارد. سابقۀ سکونت بیشترین را در منطقه با رده بین 5 تا 8 سال (30/3 درصد) دارند. تحلیل توصیفی متغیرهای پژوهش نشان می‌دهد متغیر کیفیت خدمات شهر هوشمند در سطح نیمه‌مطلوب (میانگین 3/08) و متغیر مشارکت شهروندان در مواقع اضطراری مخاطرات محیطی نیز در سطح نیمه‌مطلوب (میانگین 3/09) قرار دارند. پراکندگی کمترین میزان متعلق به متغیر کیفیت خدمات شهر هوشمند و مؤلفۀ محیط هوشمند (37/7 درصد) و بیشترین پراکندگی متعلق به متغیر کیفیت خدمات شهر هوشمند و مؤلفۀ زندگی هوشمند (44/2 درصد) است. در بخش فرضیۀ اصلی، تأثیر کیفیت خدمات شهر هوشمند بر مشارکت شهروندان با توجه به ضریب معناداری (4/048) تأیید می‌شود. تأثیر انرژی هوشمند بر مشارکت شهروندان با توجه به ضریب معناداری (2/84-) تأیید می‌شود. تأثیر محیط هوشمند بر مشارکت شهروندان با توجه به ضریب معناداری (2/58) تأیید می‌شود. تأثیر زندگی هوشمند بر مشارکت شهروندان با توجه به ضریب معناداری (0/07) تأیید نمی‌شود. تأثیر حمل‌ونقل هوشمند بر مشارکت شهروندان با توجه به ضریب معناداری (4/71) تأیید می‌شود. تأثیر سلامت هوشمند بر مشارکت شهروندان با توجه به ضریب معناداری (5/175) تأیید می‌شود. نتیجه‌گیریشهرهای هوشمند به دلایل زیادی از فناوری‌ها استفاده می‌کنند؛ به عنوان مثال، برای اینکه زندگی در یک شهر راحت‌تر، ایمن‌تر، سالم‌تر و پایدارتر شود. فناوری‌های مشارکتی را می‌توان به عنوان نمونه‌ای از فناوری‌های هوشمند که شهروندان را درگیر مسائل عمومی می‌کند، ارائه کرد. این فناوری‌ها یک همسویی بین فناوری، شهروندان و دولت شهری را در بر می‌گیرند که رویکرد شهروندمحوری را به شهرهای هوشمند ارائه می‌دهد. از این‌رو، کیفیت خدمات شهر هوشمند به‌ویژه با توجه به مؤلفه‌‌های انرژی هوشمند، محیط هوشمند، زندگی هوشمند، حمل‌ونقل هوشمند، ایمنی هوشمند و سلامت هوشمند تأثیر بسزایی در مشارکت شهروندان در مواقع اضطراری مخاطرات محیطی دارد. بنابراین، شهر هوشمند با بهبود این مؤلفه‌‌ها می‌تواند برای شهروندان امکان اطلاع‌رسانی و دسترسی به منابع و خدمات مورد نیاز در مواقع اضطراری را فراهم کند و به این‌ترتیب به تعامل و مشارکت فعال شهروندان در مدیریت مواقع اضطراری کمک کند. در نتیجه، توسعۀ شهر هوشمند و بهبود کیفیت خدمات آن، نقش مهمی در افزایش توانمندی‌های شهروندان برای مواجهه با مخاطرات محیطی دارد.