بررسی عوامل مؤثر بر پایداری در شهرهای کوچک و میانی با کاربست معادلات ساختاری
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد برنامهریزی شهری، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه علم و صنعت، تهران، ایران
2 دانشجوی کارشناسی ارشد برنامهریزی شهری، گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران
3 استادیار گروه شهرسازی، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه بینالمللی امام خمینی(ره)، قزوین، ایران
doi
10.22034/uep.2023.429133.1442چکیده
مقدمهطی دهههای گذشته، مفهوم پایداری به طور فزایندهای توجه عمومی را با برجسته کردن آشتی دشوار بین نیازهای جمعیت جهانی و باری که این نیازها بر محیط زیست وارد میکند، به خود جلب کرده است. پایداری شهری «فرایند توسعۀ یک محیط ساختهشده است که با اجتناب از تأثیرات غیرقابل قبول اجتماعی یا زیستمحیطی در صدد رفع نیازهای اساسی مردم است. امروزه سنجش وضعیت پایداری در شهرها و حرکت شهرها به سمت پایدار شدن، یکی از اصول مهم شهرسازی است، اما این امر به علت ماهیت پویا و چندوجهی پایداری و ویژگیهای متمایز هر یک از گونههای شهری میتواند در هر شهر متفاوت باشد و شاخصهای مؤثر بر پایداری که موجب حرکت شهرها به سمت پایداری میشود ممکن است در هر شهر متفاوت باشد. از اینرو هدف این پژوهش تبیین عوامل مؤثر بر پایداری و تحلیل آنها در شهرهای کوچک و میانی استان قزوین است. مواد و روشهاروش تحقیق، کاربردی و مبتنی بر روشهای کمی است. در راستای تحلیل دادهها و نیل به هدف پژوهش پس از استخراج شاخصهای پایداری شهری و تهیۀ پرسشنامه، شاخصهای پایداری شهری مستخرج از مبانی نظری در نرمافزار PLS از طریق مدلسازی به روش تحلیل عاملی تأییدی مرتبۀ دوم هر یک از شهرهای میانی و کوچک، شناسایی یا تأیید میشوند و سپس عوامل مؤثر بر شاخصهای پایداری در هر یک از شهرهای میانی و کوچک تعیین و تحلیل میشوند. بررسی پایداری شهری در ارتباط با اندازه و جمعیت شهر بهخصوص در شهرهای کوچک و میانی، تا کنون مورد توجه پژوهشگران این حوزه قرار نگرفته و بکر باقی مانده است، از اینرو این موضوع نوآوری مهم پژوهش حاضر در حوزۀ پایداری است. نمونهگیری در این تحقیق از روش نمونهگیری تصادفی ساده که در آن همۀ اعضا از شانسی برابر برای انتخاب برخوردارند، استفاده شده و با استفاده از فرمول کوکران که فرمولی رایج در جهت به دست آوردن حجم نمونه در مطالعات شهری و اجتماعی است، حجم نمونه برای هر یک از نمونههای مطالعاتی تخمین زده شده است. یافتههایافتههای پژوهش نشان میدهد بر اساس تحلیل دادهها، در شهر قزوین عوامل مسکن، حملونقل و عامل اجتماعی و فرهنگی دارای بیشترین و عامل زیستمحیطی دارای کمترین تأثیر بر وضعیت پایداری و حرکت شهر میانی به سمت پایداری است. در سالهای اخیر تحولات اقتصادی بیسابقه در حوزۀ مسکن موجب شده است که تمامی جنبههای این حوزه تحت تأثیر این موضوع قرار گیرد. افزایش قیمت مسکن و دشوار شدن تهیۀ آن برای شهروندان، کوچکتر شدن ابعاد مسکن و استفاده از مصالح و پلانهای غیر پایدار همه و همه موجب شدهاند که موضوع مسکن یکی از مسائل مهم در تبیین پایداری در شهرهای میانی باشد. از سوی دیگر غالب شدن حملونقل موتوری و غیر پایدار در روند آمد و شد شهرها موجب بروز مشکلات بسیار زیادی برای شهرها شده است که شهر قزوین نیز از این موضوع جدا نیست و زیرساختها و بسترهای حملونقل پایدار و پاک در این شهر فراهم نشده است. در مقابل، در شهر ضیاءآباد به عنوان شهر کوچک پژوهش عامل امکانات و زیرساختها دارای بیشترین تأثیر بر وضعیت پایداری است. در مقابل، عامل اقتصادی و مدیریتی و عامل زیستمحیطی دارای رابطۀ معناداری با پایداری شهرهای کوچک نیستند. امروزه، در بسیاری از شهرهای کوچک بر اثر عوامل متعدد مدیریتی و سازمانی امکانات و زیرساخت وضعیت مطلوبی ندارند، همین امر موجب بروز مشکلات و دشواریهای فراوانی برای شهروندان اینگونه از شهرها شده است. شهر ضیاءآباد نیز از این موضوع جدا نیست. با توجه به اهمیت امکانات و زیرساختها و زیرشاخصهای آن مانند فضای سبز در مفهوم پایداری و وضعیت نامطلوب این شاخص در شهرهای کوچکی مانند ضیاءآباد میتوان بیان کرد که حوزۀ امکانات و زیرساختهای شهری از اهمیت بسزایی در حرکت شهرهای کوچک به سمت پایداری برخوردار است.نتیجهگیرینتایج تحلیل دادهها در مورد شاخصهای مؤثر بر پایداری نشان میدهد در شهرهای میانی عامل مسکن، حملونقل و عامل اجتماعی و فرهنگی دارای بیشترین تأثیر بر تبیین و نیل به سمت پایداری هستند و در بطن این عوامل نیز شاخصهای هزینههای تأمین زمین و مسکن و شاخص فرصتهای تفریح دارای بیشترین نقش بر عوامل مؤثر و پیرو آن، پایداری شهرها هستند. لذا برای حرکت شهرهای میانی به سمت پایداری باید به حوزۀ مسکن و حملونقل و حوزۀ اجتماعی بیش از پیش مورد توجه برنامهریزان شهری قرار گیرد. از سوی دیگر، در شهرهای کوچک عامل امکانات و زیرساختها و عامل مسکن و حملونقل دارای بیشترین تأثیر و سطح تبیینکنندگی بر وضعیت پایداری و نیل به سمت پایداری است و در بطن این عوامل زیرشاخصهای وضعیت فضاهای سبز، دسترسی به خدمات و کیفیت مسکن دارای بیشترین تأثیر درونی بر عاملها و پیرو آن، بر پایداری در شهرهای کوچک هستند. در نهایت، میتوان بیان کرد که در شهرهای میانی حوزۀ مسکن و حملونقل و در شهرهای کوچک حوزۀ امکانات و زیرساختها دارای بیشترین نقش در حرکت شهرها به سمت پایداری و تبیین پایداری هستند. از اینرو این حوزهها و زیرشاخصهای مؤثر بر آنها میتواند در جریان تدوین طرحها و برنامههای شهری مورد توجه برنامهریزان شهری قرار گیرد.
