فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهمفهوم تاب‌آوری اجتماعی در مناطق شهری مفهومی پیچیده و چندوجهی است که توسط طیف وسیعی از مطالعات برجسته شده است. بوئری بر اهمیت تقویت هویت و فرهنگ محلی برای افزایش تاب‌آوری جامعه تأکید می‌کند، در حالی که ایکین بر نیاز به در نظر گرفتن تأثیر نیروهای اجتماعی و سیاسی در پویایی آسیب‌پذیری شهری تأکید می‌کند. لوکاس نقش برنامه‌ریزی شهری را در ارتقای انسجام اجتماعی و تاب‌آوری جامعه، به‌ویژه در محله‌های چندقومی، بیشتر بررسی می‌کند. در نهایت یک چارچوب عملیاتی برای درک مکانیسم‌هایی که سیستم‌های فضایی را هدایت می‌کنند، با تمرکز بر نقش سرمایۀ اجتماعی و دسترسی حمل‌ونقل در شکل‌دهی تاب‌آوری مناطق شهری ارائه می‌کند. این مطالعات در مجموع بر نیاز به رویکردی جامع برای ایجاد تاب‌آوری اجتماعی در مناطق شهری تأکید می‌کنند؛ رویکردی که تأثیر متقابل عوامل فرهنگی، سیاسی و اقتصادی را در نظر می‌گیرد. امروزه، آسیب‌پذیری بافت‌های شهری در برابر مخاطرات طبیعی و انسانی، تبدیل به یک از دغدغه‌های اصلی برنامه‌ریزان و مدیران شهری در سال‌های اخیر شده است. توانمندسازی اجتماع ساکن در بافت‌های ناکارآمد سطح تاب‌آوری آن‌ها را در مقابل مخاطرات طبیعی و انسانی بهبود می‌بخشد. این توانمندی می‌تواند جنبه‌های مختلفی از جمله اقتصادی، اجتماعی و کالبدی باشد. هدف پژوهش واکاوی تاب‌آوری اجتماعی و اثر بازآفرینی در ارتقای تاب‌آوری است. وقوع مخاطرات انسانی و طبیعی زندگی اجتماعی شهروندان را تحت تأثیر قرار می‌دهد که این امر در مناطق خاص شهری از جمله بافت فرسوده، حاشیه‌ای و با هسته‌های روستایی در شهرها بسیار قابل توجه است، چرا که این بافت‌ها به دلیل شرایط اقتصادی و اجتماعی خاص در مرز شکنندگی هستند و بروز کوچک‌ترین مخاطرات انسانی و طبیعی آسیب‌‌پذیری این مناطق را دوچندان می‌کند.  مواد و روش‌هاپژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر ماهیت، توصیفی‌ تحلیلی است. جمع‌آوری داده‌ها و اطلاعات به روش اسنادی و میدانی (پرسش‌نامۀ محقق‌ساخته) انجام شد. تعیین حجم نمونه با استفاده از فرمول کوکران در پرسش‌نامۀ شهروندان (384 خانوار) به صورت خوشه‌ای چندمرحله‌ای در سطح بلوک‌ها انجام گرفت. خوشه‌ای چندمرحله‌ای به این صورت است که خوشه‌ها در سطح مناطق، محلات و بلوک‌ها به صورت تصادفی انتخاب شدند. برای تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها از تحلیل‌های آماری، تی تست تک‌نمونه‌ای و رگرسیون خطی استفاده شد. نتایج پایایی با فرمول آلفای کرونباخ برای تمام سازه‌ها بالای 0/73 بوده است. بنابراین می‌توان نتیجه گرفت که ابزار اندازه‌گیری از صحت سازگاری درونی خوبی برخوردار است. این مقاله مستخرج از رسالۀ دکتری تخصصی جغرافیا و برنامه‌ریزی شهری با عنوان «ارزیابی شاخص‌های بازآفرینی شهری در تاب‌آوری شهر پایدار، مورد مطالعۀ شهر سنندج»، به راهنمایی جناب آقای دکتر مهدی مدیری و جناب آقای دکتر رحیم سرور، در دانشکدۀ ادبیات، علوم انسانی و اجتماعی‌ گروه جغرافیا، دانشگاه آزاد اسلامی واحد علوم و تحقیقات (تهران) است. یافته‌هاوضعیت تاب‌آوری اجتماعی در شهر سنندج متفاوت است، به ‌طوری ‌که در چهار بافت تاریخی، فرسودۀ میانی، حاشیه‌ای و هسته‌های روستایی شاخص‌های تاب‌آوری اجتماعی در کل از شرایط نامطلوبی برخوردار هستند. میانگین همۀ شاخص‌ها به‌جز شاخص سرمایۀ اجتماعی در همۀ موارد پایین است. در بین بافت‌های چهارگانه مورد مطالعۀ شهر سنندج، میانگین شاخص‌های تاب‌آوری اجتماعی در بافت تاریخی نسبت به بافت‌های دیگر مطلوب‌تر است و در مقابل در بافت حاشیه‌ای میانگین شاخص‌های تاب‌آوری اجتماعی در سطح نامطلوبی است. در بین شاخص‌ها نیز سرمایۀ اجتماعی در بافت‌های تاریخی، فرسودۀ میانی و هسته‌های روستایی نسبت به شاخص‌های دیگر در شرایط مطلوب‌تری قرار دارد و در مقابل شاخص عدالت اجتماعی با میانگین‌های 2/37 در بافت تاریخی، 2/31 در بافت فرسودۀ میانی، 2/62 در بافت حاشیه‌ای و 2/42 در بافت روستایی در شرایط نامطلوبی قرار دارد. همچنین نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد بیشترین اثر طرح‌های بازآفرینی در ارتقای تاب‌آوری اجتماعی در بافت‌های تاریخی (31/251) و فرسوده (18/152) نسبت به بافت‌های حاشیه و روستایی بیشتر اثرگذار بوده است. نتیجه‌گیریتاب‌آوری اجتماعی توانایی افراد و جوامع برای سازگاری با چالش‌های اجتماعی، اقتصادی و محیطی و بهبود آن‌هاست که انواع مختلفی از تاب‌آوری، مانند فیزیکی، ذهنی، عاطفی، و اجتماعی را نیز دربرمی‌گیرد. عملیاتی شدن اقدامات بازآفرینی برای بهبود تاب‌آوری ساکنان کم‌درآمد به‌شدت تحت تأثیر پویایی‌های توسعۀ شهری و زیرساخت‌های مدنی در هر محله است. طرح‌های بازآفرینی شهری با رویکرد کالبدی در بافت‌های شهری، به تنهایی قادر به ارتقای تاب‌آوری اجتماعی محلات ناکارآمد نیستند؛ برای اینکه نتایج بررسی‌ها نشان می‌دهد محلات ناکارآمد سنندج علاوه بر ناپایداری کالبدی و کمبود خدمات زیرساختی با مسائل و آسیب‌های اجتماعی، روانی و اقتصادی زیادی مواجه است، به طوری که موقعیت کوهستانی سنندج، وجود گسل‌های پیرامونی، شیب تند محدودۀ شهر، وجود رودخانه در محدودۀ شهر به همراه ساخت‌و‌سازهای غیر اصولی باعث شده که شهر سنندج آسیب‌پذیری زیادی داشته باشد. از سوی دیگر، مهاجر بودن جمعیت ساکن، پایین بودن سطح آموزش و تحصیلات، فقر، پایین بودن سطح درآمدی و اشتغال، آسیب‌پذیری اقتصادی و اجتماعی را نیز در محدودۀ بافت‌های ناکارآمد (بافت فرسوده، حاشیه‌ای، هستۀ روستایی و تاریخی) در مناطق 1، 4 و 5 شهر سنندج افزایش داده است. بنابراین موارد یادشده باعث شده که سطح مشارکت، توان اقتصادی، اعتماد و احساس هویت در جامعۀ ساکن بافت‌های ناکارآمد پایین باشد. بنابراین وضعیت ابعاد بازآفرینی شهر سنندج ضعیف ارزیابی می‌شود. در بین بافت‌های چهارگانۀ مورد مطالعۀ شهر سنندج، میانگین شاخص‌های تاب‌آوری اجتماعی در بافت تاریخی نسبت به بافت‌های دیگر مطلوب‌تر است و در مقابل در بافت حاشیه‌ای میانگین شاخص‌‌های تاب‌آوری اجتماعی در سطح نامطلوبی است. تجارب دنیا در این خصوص به سرمایه‌گذاری در بخش آموزش، مشارکت مدنی و تقویت زیرساخت‌های تاب‌آوری جوامع و افراد در این زمینه تأکید کرده است. همچنین تنوع‌بخشی به اقتصاد و داشتن اقتصاد چندبعدی به‌ جای اقتصاد تک‌بعدی در شهرهای مبدأ می‌تواند اقدامی مؤثر برای کاهش مخاطرات باشد. در کنار این راهکار، آموزش و آگاهی‌رسانی در جوامع محلی نیز مؤثر است و سبب توانمندسازی ساکنان می‌شود. بنابراین در این زمینه ضرورت دارد نظام اطلاع‌رسانی تقویت شود و تشکل‌های مردمی و نهادهای محلی شکل بگیرند تا در مواقع بحران با همراهی و همکاری یکدیگر به نظم‌دهی در شهرها اقدام کنند. همچنین، افزایش دسترسی به خدمات متنوع در جوامع هدف این برنامه می‌تواند راهکار مناسبی باشد. در اسناد ملی توانمندسازی و ساماندهی سکونتگاه‌های شرکت بازآفرینی شهری ایران باید از موازی‌کاری و پراکنده‌کاری در زمینۀ سیاست‌گذاری و مدیریت پدیدۀ مدیریت اسکان بکاهد و سیاست و احکام موجه از جمله سیاست‌های حمایتی‌ـ مشارکتی و توانمندسازی را در پیش بگیرد.