فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهبه دنبال گسترش شهرنشینی و سرعت زیاد تغییرات در بافت‌های شهری به دلایل مختلف، کیفیت محیط سکونتی در نواحی شهری به‌شدت تنزل یافته است. از این‌رو، امروزه یکی از اهداف برنامه‌ریزی شهری، دستیابی به بیشترین مطلوبیت کیفیت محیط شهری و رضایت شهروندان در ابعاد مختلف است. در این میان، کاربری مسکن به ‌عنوان مهم‌ترین و اصلی‌ترین کاربری شهری، نقش تعیین‌کننده‌ای در شکل‌گیری شهرها داشته و دارد. توجه به پایداری بخش مسکن به‌ عنوان مهم‌ترین عنصر شهری در توسعۀ پایدار شهری، از اساسی‌ترین وجه آن شناخته می‌شود. امروزه مسکن به‌ عنوان فضای زندگی با نیازهای گوناگون انسان در سطوح مختلف سروکار دارد و به دلیل ماهیت اقتصادی آن یکی از مقوله‌های اصلی جامعۀ شهری و روستایی به حساب می‌آید. در واقع مسکن در زمرۀ حساس‌ترین و اساسی‌ترین بخش‌ها در برنامه‌ریزی توسعۀ اقتصادی و اجتماعی است و هرگونه تغییر در یکی از مؤلفه‌های اقتصادی، اجتماعی، یا سیاسی روی تحولات مسکن تأثیر می‌گذارد. بر این اساس، ایجاد پایداری در بخش مسکن و برنامه‌ریزی آن در راستای توسعۀ پایدار شهری، گامی مهم در کاهش ناپایداری‌های کنونی محسوب می‌شود. در این راستا، با توجه به نقش و جایگاه برنامه‌ریزی راهبردی در توسعۀ مسکن و ارتقای کارکرد سکونت محلات شهری؛ پژوهش حاضر در تلاش است تا به تعیین راهبردهای توسعۀ مسکن و ارتقا و کارکرد سکونت در منطقۀ 7 شهر تهران بپردازد. مواد و روش‌هاپژوهش حاضر به لحاظ هدف، کاربردی و از نظر ماهیت و روش، از نوع تحقیقات توصیفی‌ـ تحلیلی است. روش گردآوری اطلاعات مبتنی بر روش مطالعات اسنادی، کتابخانه‌ای و روش میدانی است. روش تجزیه‌و‌تحلیل داده و اطلاعات پژوهش حاضر، از روش‌های آماری توصیفی، تحلیلی و تجویزی استفاده شده است. در روش تجزیه‌وتحلیل جهت پردازش داده‌ها، رتبه‌بندی و سطح‌بندی شاخص‌های کمی و شاخص‌های کارکردی سکونت از نرم‌افزارهای EXCELL وGIS، برای محاسبۀ شاخص‌ها و شناسایی محلۀ هدف برنامه‌ریزی و در روش تحلیلی از مدل SWOT برای به دست آوردن ضعف‌ها و قوت‌ها و شناسایی فرصت‌ها و تهدید‌های محله استفاده شده است. شاخص‌های مورد استفاده در پژوهش حاضر شامل: شاخص کمی مسکن و شاخص‌های کارکرد سکونت است.یافته‌هانتایج حاصل از تحلیل بررسی و تجزیه‌وتحلیل شاخص‌های مسکن و کارکرد سکونت در محلات منطقۀ 7 نشان داد بیشترین مساحت مسکونی متعلق به محلات شاهد و کمترین مقدار به محلۀ نظام‌آباد و محلۀ امجدیه‌ـ خاقانی، بیشترین کمبود واحد مسکونی به محلۀ عباس‌آباد‌ـ اندیشه و کمترین مقدار به محلۀ بهار تعلق دارد. بیشترین تعداد ریزدانگی بافت در محلۀ شاهد و کمترین مقدار به محلۀ نیلوفر‌ـ شهید قندی تعلق دارد. کمترین تعداد واحد مسکونی به محلۀ نظام‌آباد، بیشترین تعداد خانوار به محلۀ شاهد و کمترین تعداد به امجدیه‌ـ خاقانی، بیشترین سرانۀ مسکونی به محلۀ نیلوفر‌ـ شهید قندی و کمترین مقدار به خواجه نظام‌الملک، بیشترین شدت کاربری مسکونی به محلات شاهد، خواجه نظام‌الملک و ارامنه و کمترین مقدار به مجیدیه‌ـ دبستان، بیشترین تعداد تراکم ناخالص مسکونی به محلۀ خواجه نظام‌الملک و ارامنه و کمترین تعداد به محلۀ نیلوفر‌ـ شهید قندی، بیشترین مقدار نفوذ‌ناپذیری به محلۀ خواجه نظام‌الملک، بیشترین تعداد بافت درشت‌دانه به محلۀ عباس‌آباد‌ـ اندیشه و کمترین مقدار به محلۀ دهقان‌ـ گرگان، بیشترین تعداد مسکن ناپایدار به محلۀ نیلوفر‌ـ شهید قندی و کمترین مقدار به محلۀ بهار، بیشترین بافت فرسوده متعلق به محلۀ شاهد و کمترین مقدار به محلۀ نیلوفر‌ـ شهید قندی تعلق دارد. همچنین نتایج نشان داد هیچ‌یک از محلات منطقه به لحاظ شاخص‌های کارکرد سکونت، به جز در چند مورد در سطح مناسبی قرار ندارند. در ارتباط با سرانۀ شهری محلۀ خواجه نظام‌الملک دارای بیشترین سرانه و محلۀ کاج دارای کمترین سرانۀ شهری، در ارتباط با سرانۀ خدمات درمانی محلۀ امجدیه‌ـ خاقانی دارای بیشترین و محلۀ ارامنه دارای کمترین سرانۀ شهری، در ارتباط با سرانۀ کاربری تجاری محلۀ نیلوفر ـ شهید قندی دارای بیشترین سرانه و محلۀ ارامنه دارای کمترین سرانه، محلۀ امجدیه‌ـ خاقانی دارای بیشترین سرانۀ بهداشتی و محلۀ ارامنه، مجیدیه‌ـ دبستان، قصر‌ـ حشمتیه دارای کمترین سرانه، محلۀ سهروردی‌ـ باغ صبا دارای بیشترین سرانۀ فضای سبز و محلۀ بهار دارای کمترین سرانه، محلۀ عباس‌آباد ـ اندیشه دارای بیشترین سرانۀ کاربری حمل‌ونقل و پارکینگ و محلۀ ارامنه دارای کمترین سرانه نسبت به سایر محلات قرار دارند. بر این اساس، چنین می‌توان نتیجه گرفت که قسمت‌های شرقی منطقه از سرانه‌های شهری کمتری برخوردار هستند. نتایج حاصل از رتبه‌بندی و سطح‌بندی‌های صورت‌گرفته محلات از نظر شاخص‌های مسکن و کارکرد سکونت نشان داد محلۀ ارامنه در وضع نابسامانی به سر می‌برد.  نتیجه‌گیریدر پژوهش حاضر تلاش شد تا با استفاده از سطح‌بندی شاخص‌های کمی و کارکرد سکونت مسکن در منطقۀ 7 شهرداری تهران و محلۀ ارامنه، وضعیت پایداری مسکن در سطح محلات مورد بررسی و سنجش قرار گیرد. نتایج حاصل از یافته‌های پژوهش در ارتباط با بررسی شاخص‌های کمی مسکن محلۀ ارامنه در میان محلات منطقۀ 7 نشان داد محلۀ ارامنه از نظر مساحت مسکونی در سطح زیاد و در رتبۀ 3، از نظر سرانۀ مسکونی در رتبۀ 9، از نظر تراکم ناخالص مسکونی در رتبۀ 2، از نظر تعداد کل واحد مسکونی در رتبۀ 3، از نظر تعداد خانوار در رتبۀ 3، از نظر شدت کاربری مسکونی در رتبۀ 1، از نظر کمبود واحد مسکونی در رتبۀ 11، از نظر تعداد واحد مسکونی در رتبۀ 4، از نظر تراکم نفر در واحد مسکونی در رتبۀ 9، از نظر تعداد بافت ریزدانه در رتبۀ 2، از نظر تعداد بافت درشت‌دانه در رتبۀ 10، از نظر تعداد مسکن ناپایدار در رتبۀ 3، از نظر نفوذناپذیری با نفوذ‌ناپذیری صفر در رتبۀ 12، از نظر تعداد بافت خالی در رتبۀ 14 نسبت به سایر محلات منطقۀ 7 قرار دارد. همچنین نتایج حاصل از بررسی شاخص‌های کارکرد سکونت محلات منطقۀ 7، محلۀ ارامنه با سرانۀ شهری در رتبۀ 5، از نظر سرانۀ مذهبی در رتبۀ 10، از نظر سرانۀ فضای سبز در رتبۀ 6، از نظر سرانۀ خدمات درمانی در رتبۀ 14، از نظر سرانۀ آموزشی در رتبۀ 14، از نظر سرانۀ ورزشی در رتبۀ 14، از نظر سرانۀ حمل‌و‌نقل و پارکینگ در رتبۀ 13، از نظر سرانۀ تجاری در رتبۀ 14، از نظر سرانۀ بهداشتی در رتبۀ 12، از نظر سرانۀ فرهنگی در رتبۀ 8 نسبت به سایر محلات منطقۀ 7 قرار دارد. نتایج مدل وزن‌دهی چندمعیارۀ الکتره تشکیل‌شده از شاخص‌های مسکن و کارکرد سکونت نشان می‌دهد این محله دارای چیرگی (صفر) با وزن (111912/0) است که شاخص‌های نامساعد مربوط به کارکرد سکونت از قبیل کاربری مذهبی، ورزشی، حمل‌و‌نقل و پارکینگ و فضای سبز و کاربری تجاری که دارای رتبۀ بسیار ضعیف است و همچنین، ناپایداری مسکن، نفوذناپذیری بافت مسکونی و فرسودگی شدید در این محله باعث شده است.