شناسایی و تحلیل مؤلفههای مؤثر بر ساماندهی رود و رودکنارههای شهری با تأکید بر گردشگری پایدار (مطالعۀ موردی رودخانۀ زرجوب رشت)
نویسندگان
1 کارشناس ارشد طراحی شهری، گروه شهرسازی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
2 استاد گروه شهرسازی، دانشگاه گیلان، رشت، ایران
doi
10.22034/uep.2023.423156.1423چکیده
مقدمهامروزه رودخانهها دیگر نقشی در تنظیم ساختار فضایی و سازمان اجتماعی شهرها ندارند و در نتیجه، رودکنارهها از شبکۀ فضاهای عمومی شهرها حذف شده که این روند به پدیدههایی مانند ورود زباله، فاضلاب و پساب به رودخانهها، تجاوز به حریم و بستر رودخانهها منجر شده است و تابآوری شهری را به وسیلۀ مشکلات زیستمحیطی فراوان به خطر انداختهاند. در عصری که ارزشهای زیستمحیطی در اولویت قرار دارند، رود و رودکنارهها از اهمیت ویژهای در محیط شهری برخوردار هستند. شهرسازی مدرن ضمن تضمین ایمنی و رفاه در یک تجربۀ شهری ایدهآل، دسترسی به آب را به عنوان ارزشی ویژه در نظر میگیرد که در سطح کیفیت زندگی شهری اثرگذار است. در دهههای اخیر، بازسازی رودخانههای شهری با مشکلات متعددی همراه بوده؛ اما پرورش فعالیتهای مختلف در رودخانهها، از نظر اقتصادی، اجتماعی و اکولوژیکی، آنها را به مکانهای پویا، سرزنده و کاربردی تبدیل میکند. استفادۀ پایدار از رودخانهها در توسعۀ گردشگری شهری به منظور حفظ تعادل زیستمحیطی ضروری است که این موضوع شامل حفظ منابع آبی، حفاظت از تنوع زیستی، جلوگیری از آلودگی و استفادۀ درست از دانش شهرسازی است، چرا که رودخانهها بهتنهایی قادر به مقابله با آلودگیهای ناشی از ناحیۀ شهری و تطبیق خود با دگرگونی فناوری را ندارد. به ایندلیل، برای بازآفرینی رودکنارۀ شهری نیاز به یک چارچوب مناسب راهبردهای ارتقای کیفیت محیطی و ساماندهی رودکنارۀ شهری مطابق با انتظارات جامعه، اهداف توسعه و هماهنگ با سرمایهگذاریهای دولتی و خصوصی حس میشود. ایجاد تسهیلات رفاهی، ساماندهی حریم و افزایش امنیت رودخانة زرجوب به عنوان یک محور قدرتمند در فضای شهری آن، میتواند در توسعۀ گردشگری پایدار شهر نقش مؤثری داشته باشد و باعث رونق دوبارۀ رودخانهها و ایجاد ارتباط بین شهروندان و رودخانهها شود. شهر رشت به عنوان یکی از شهرهای گردشگرپذیر کشور نیازمند توجه بیشتر به این مسئله است. در این راستا رودخانة زرجوب که محوری خطی و قدرتمند در فضای شهری رشت است، با توجه به پتانسیل خود، میتواند در توسعۀ گردشگری پایدار و بهبود وضعیت در شاخصهای مرتبط، نقش مؤثر و حائز اهمیتی داشته باشد، با توجه به این مسئله که در حال حاضر هیچگونه برنامة مشخصی در جهت ساماندهی و مدیریت مناسب برای این رودخانة شهری به منظور بهرهوری اقتصادی پایدار وجود ندارد، لذا تحقیق در این زمینه بسیار ضروری است. به اینمنظور، این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل مؤلفههای مؤثر بر رودخانۀ زرجوب رشت و ارائۀ راهبردهای متناسب در این خصوص، سعی دارد راهکارهایی برای احیای این عنصر باارزش طبیعی ارائه کرده و از پتانسیلهای آن برای توسعۀ پایدار گردشگری استفاده کند. مواد و روشهاپژوهش حاضر از نظر روش، کمی - کیفی؛ از نظر هدف، کاربردی؛ از لحاظ ماهیت، توصیفی و اکتشافی و به لحاظ زمان، مقطعی است. به منظور گردآوری اطلاعات و دادهها، از دو روش مطالعۀ کتابخانهای و مطالعۀ پیمایشی از طریق مصاحبۀ نیمهساختاریافته استفاده شده است. در وهلۀ نخست، بر اساس مطالعات کتابخانهای به بررسی منابع نظری مرتبط پرداخته و در قدم بعدی با استفاده از اشباع نظری و انجام ۱۵ مصاحبۀ نیمهساختاریافته و عمیق با کارشناسان حوزههای مرتبط با رودخانۀ شهری زرجوب اعم از شهرسازی، محیط زیست و گردشگری، عوامل مؤثر بر ساماندهی رود زرجوب با تأکید بر توسعۀ پایدار گردشگری از طریق کدگذاری در نرمافزار مکسـ کیودا شناسایی و دستهبندی شد. در ادامه ارتباط بین مؤلفهها و زیرمؤلفهها با استفاده از روش دیمتل شناسایی شد. به اینمنظور، برای نمونهگیری ماتریس ارتباط مستقیم دیمتل، با استفاده از پرسشنامه، از نظرات چهار تن از متخصصان شهرسازی استفاده شده است. بر ایناساس و حسب روابط یافتشده، یک مدل مفهومی به منظور ارائۀ مؤلفههای مؤثر بر گردشگری پایدار رودهای شهری و روابط بین آنها ارائه شده و در آخر بر اساس دستهبندی و تحلیلهای صورتگرفته، راهبردهای ارائهشده در مصاحبهها متناسب با ساماندهی رودخانۀ زرجوب نگارش شده و مورد تأیید روایی جامعۀ آماری قرار گرفت. همچنین، روش نمونهگیری جامعۀ آماری این پژوهش، گلولهبرفی است.یافتههامسائل گوناگونی در یک ساماندهی مناسب بر پایۀ توسعۀ گردشگری تأثیرگذار هستند. به طور کلی، عمدۀ نتایج حاصل از مصاحبهها پس از کدگذاری در نرمافزار مکسـ کیودا، در خصوص مطالعۀ موردی این پژوهش نشاندهندۀ ۲۹ زیرمؤلفۀ پرتکرار در بین نظرات جامعۀ آماری مصاحبهشوندگان در دستهبندیهای مختلف است. بر ایناساس، برای ارائۀ دستهبندی مناسب از زیرمؤلفههای شناساییشده، هفت مؤلفه در حوزههای گوناگون اعم از امکانات و تجهیزات رفاهی و تفریحی، کالبد و زیرساختها، مباحث اقتصادی، محیط زیست، حمایت نهادی و قانونی، امنیت و حفاظت، مشارکت عمومی مشخص شد. برای ارائۀ دستهبندی مناسب از زیرمؤلفههای شناساییشده، هفت مؤلفه در حوزههای گوناگون مشخص شد. در ادامه با پیادهسازی روش دیمتل، طبق نتایج حاصل از آن در قسمت زیرمؤلفهها، عامل «پایش مداوم و مستمر اقدامات زیستمحیطی لازم برای پیشبرد طرح» در رتبۀ اول، «پوشش و تأمین نیاز تمامی گروههای سنی فارغ از جنسیت» در رتبۀ دوم، عامل «مشارکت جامعه» در رتبۀ سوم بیشترین تأثیر بر عوامل دیگر را دارند. همچنین «امکانسنجی مجوزهای لازم فعالیتهای تفریحی گردشگری»، «حفاظت از منابع آب» و عامل «پایش مداوم و مستمر اقدامات زیستمحیطی لازم برای پیشبرد طرح» بهترتیب بیشترین تأثیرپذیری از زیرمؤلفههای دیگر را دارند. طبق نتایج حاصل از روش دیمتل در بخش مؤلفههای اصلی، مباحث اقتصادی بیشترین میزان تأثیرگذاری بر سایر مؤلفهها و امنیت و حفاظت بیشترین میزان تأثیرپذیری از سایرین را دارد. در اینخصوص امنیت و حفاظت در کنار مقولۀ محیط زیست معلول از سایر شناسایی شد و در بین کلیۀ مؤلفهها «امنیت و حفاظت» بیشترین تعامل را با سایر مؤلفهها دارد. نتایج حاصل از روابط علت و معلولی میان مؤلفههای مؤثر بر ساماندهی رودخانه با رویکرد گردشگری پایدار که دربارۀ آن توضیح داده شد، به صورت گرافیکی در شکل 1 نشان داده شده است. نتیجهگیریبر اساس یافتهها در راستای ساماندهی رود/رودکنارۀ شهری زرجوب با رویکرد گردشگری پایدار، هفت مؤلفۀ اصلی تأثیرگذار بر مطالعۀ موردی یافت شد که در اینخصوص مؤلفۀ مباحث اقتصادی ضمن بیشترین تأثیرگذاری بر سایرین، بیشترین تعامل با آنها را داشته است. این در حالی است که از مؤلفههای «حمایت نهادی و قانونی»، «امنیت و حفاظت»، «کالبد و زیرساختها» و «امکانات و تجهیزات رفاهی و تفریحی» تأثیر میپذیرد و به عنوان کلیدیترین مؤلفۀ اصلی در ساماندهی رود و رودکنارۀ شهری مبتنی بر توسعۀ پایدار گردشگری مطرح است. همچنین، مؤلفۀ «محیط زیست» بیشترین تأثیرپذیری از سایرین را داشته و سطح محیط زیستی رودخانۀ زرجوب تحتالشعاع مؤلفههای «مباحث اقتصادی»، «حمایت نهادی و قانونی»، «امنیت و حفاظت»، «کالبد و زیرساختها» قرار میگیرد. در بخش روابط بین زیرمؤلفهها «پایش مستمر پایداری و مباحث زیستمحیطی طرح هنگام بهرهبرداری»، ضمن بیشترین تأثیرگذاری بر سایرین، در مجموع بیشترین همبستگی با آنها را داشته و به عنوان کلیدیترین زیرمؤلفۀ مطرحشده در این پژوهش، از حیث تأثیرگذاری و تأثیرپذیری است. در ادامه نتایج زیرمؤلفهها، «امکانسنجی مجوزهای لازم فعالیتهای تفریحی گردشگری» به عنوان تأثیرپذیرترین زیرمؤلفه شناسایی شده و به تعبیری عوامل متعددی در تمامی سطوح بر امکان صدور مجوزهای لازم برای استفاده از بستر و حاشیۀ رودهای شهری تأثیرگذار است. بر اساس مدل مفهومی ارائهشده لزوم توجه به تمامی عوامل به طور همگام و هماهنگ در بین عرصههای یافتشده الزامی است، چرا که مؤلفهها و زیرمؤلفههای یافتشده، مستقیم و غیرمستقیم بر یکدیگر تأثیرگذار بوده و نمیتوان با چشمپوشی از تعدادی از آنها به نتیجۀ پایدار مد نظر رسید. در آخر، از آنجا با توجه به راهبردها برای پیادهسازی رویکرد مورد نظر، برحسب مؤلفهها و زیرمؤلفههای حاصل از یافتههای پژوهش، راهبردهای متناسب در چهار مرحله شناسایی اقدامات لازم، تدوین راهبردها، الزامات اجرا و بررسی و پایش بر اساس اهداف و نظارت و بررسی بر پروژۀ تدوین و پاسخ سؤال پژوهش نمایان شد.
