فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهکیفیت زندگی مفهومی پیچیده، چندبُعدی و فرارشته‌ای است که از دهۀ 1960 به طور گسترده توسط رشته‌های مختلف علوم بهداشتی و علوم اقتصادی و اجتماعی مورد بحث قرار گرفته است. کیفیت زندگی (QOL) به رفاه عمومی زندگی افراد اشاره دارد و اساساً از طریق مفاهیم بهزیستی عینی و ذهنی ساختار یافته است. مطالعات قبلی رابطۀ بین کیفیت مکان و گردشگری را از دو جنبه مورد بحث قرار دادند: صحنه‌ها و امکانات رفاهی. نخست، سبک زندگی که توسط صحنه‌ها حمل می‌شود، جاذبۀ اصلی گردشگری فرهنگی است. شرکت‌کنندگان یا ناظران صحنه‌ها به عنوان گردشگر نیز شناخته می‌شوند و گردشگران در تجربۀ اصیل و منحصر‌به‌فرد خود در صحنه‌ها غوطه‌ور می‌شوند. دوم، امکانات رفاهی مانند کیفیت چشم‌انداز، تئاتر، پارک‌ها، موزه‌ها، رستوران‌ها و فرصت‌های خرید می‌تواند از نظر روان‌شناختی برای گردشگران جذاب باشد، که این نیز به دلیل سبک زندگی ارائه‌شده توسط امکانات رفاهی است. با مصرف امکانات، افراد سبک زندگی خود را حفظ می‌کنند که می‌تواند هویت آن‌ها را منعکس کند. گردشگران و ساکنان بلندمدت با انگیزۀ مصرف امکانات رفاهی به عنوان مهاجران رفاهی شناخته می‌شوند. شهرهای پر از امکانات رفاهی به «شهرهای جشنواره» و «ماشین‌های سرگرمی» تبدیل شده‌اند. این شهرها نه تنها طبقۀ خلّاق، بلکه گردشگران را نیز جذب می‌کنند. بنابراین یکی از بخش‌هایی که می‌توان گفت عامل ایجاد تغییرات اساسی اقتصادی، اجتماعی و فرهنگی در شهرها است و امروزه به عنوان یک صنعت پویای اقتصادی از آن نام برده می‌شود، گردشگری است؛ که نقش کلیدی در بهبود کیفیت زندگی شهروندان ایفا می‌کند. هدف پژوهش حاضر، بررسی تأثیرات توسعۀ گردشگری شهری بر سطح کیفیت زندگی شهروندان در مناطق شهری کلان‌شهر تبریز را است.مواد و روش‌هاپژوهش حاضر از نظر هدف، کاربردی و از نظر روش پژوهش، توصیفی‌ـ همبستگی و از نظر گردآوری داده‌ها، رویکرد پیمایشی بود. جامعۀ آمار شامل کلیۀ ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز (برابر با 1.773.033 نفر) بود که بر اساس فرمول کوکران تعداد 384 نفر به عنوان حجم نمونه مشخص شد. روش توزیع پرسشنامه‌ها به شیوۀ تصادفی خوشه‌ای بر اساس تراکم جمعیت در هر منطقه بود. برای جمع‌آوری داده‌ها از دو روش کتابخانه‌ای و میدانی (پرسشنامه) بهره گرفته شد. ابزار سنجش شامل دو پرسشنامۀ کیفیت زندگی ویر و شربون (1992) با 25 گویه و توسعۀ گردشگری شهری محقق‌ساخته با 15 گویه بود. درخور یادآوری است که روایی پرسشنامۀ محقق‌ساخته به تأیید اساتید همکار در انجام پژوهش رسیده است. در این پژوهش، پایایی (تعیین اعتماد) پرسشنامه یا قابلیت اعتماد آن با استفاده از روش اندازه‌گیری آلفای کرونباخ که در محیط نرم‌افزاری SPSS نسخۀ 24 انجام شد. آزمون آلفای کرونباخ پرسشنامۀ کیفیت زندگی با 50 گویه برابر با (0/869) و آزمون آلفای کرونباخ پرسشنامۀ توسعۀ گردشگری با 23 گویه برابر با (0/876) به ‌دست آمد که این امر نشان‌دهندۀ پایایی بسیار زیاد پرسشنامه‌های پژوهش بود. شیوۀ تجزیه‌و‌تحلیل داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار سیستم اطلاعات جغرافیایی و نرم‌افزار SPSS صورت گرفت. آزمون آماری شامل آزمون‌های آماری همبستگی و رگرسیون بودند.به منظور ارزیابی مکانی توسعۀ گردشگری و اثرات آن بر کیفیت زندگی شهروندان تعداد 15 عامل مؤثر بر توسعۀ گردشگری به صورت لایه‌های مکانی با فرمت رستری تهیه شد، به طوری که کلیۀ معیارهای اسمی نام‌برده‌شده در مطالعه با استفاده از سیستم اطلاعات جغرافیایی به بعد مکانی تبدیل شده و نقشه‌های رستری هم‌مقیاس به منظور مدل‌سازی پتانسیل‌های گردشگری شهری تولید شدند. به منظور تحلیل داده‌های مکانی از روش‌های کمی، محاسباتی و نرم‌افزاری استفاده شد. با توجه به اینکه واحد سنجش هریک از لایه‌ها منحصربه‌فرد و متفاوت از هم است، برای هم‌مقیاس یا هم‌واحد کردن آن‌ها از فرایند استانداردسازی عوامل براساس تأثیر هر یک بر افزایش یا کاهش پتانسیل گردشگری در بازه‌ای بین 1 تا 5 استاندارد شدند.یافته‌هابر اساس یافته‌های پژوهش؛ ضریب همبستگی بین عوامل توسعۀ گردشگری شهری با کیفیت زندگی شهروندان مناطق ده‌گانۀ کلان‌شهر تبریز برابر با 0/235 و در سطح معنا‌داری (0/05 P<‎) است که نشان‌دهندۀ وجود رابطۀ معنا‌دار بین این دو متغیر است. علاوه بر این، ضریب همبستگی توسعۀ گردشگری شهری با سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز برابر با 0/588 است که نشان‌دهندۀ وجود همبستگی بین دو متغیر یادشده است. لذا می‌توان گفت که با افزایش میزان توسعۀ گردشگری شهری، میزان سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز افزایش پیدا می‌کند.همچنین، نتایج نشان داد ضریب همبستگی ابعاد اجتماعی، اقتصادی، زیست‌محیطی و کالبدی توسعۀ گردشگری شهری با سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز به‌ترتیب برابر با 0/376، 0/466، 0/265 و 0/292 است که وجود همبستگی بین دو متغیر یادشده به تفکیک ابعاد را نشان می‌دهد. از این‌‌رو، می‌توان نتیجه گرفت که با افزایش میزان ابعاد توسعۀ گردشگری شهری میزان سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز افزایش پیدا می‌کند. در واقع، بیشترین تأثیر توسعۀ گردشگری شهری بر سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز ناشی از بُعد اقتصادی است.در نهایت، نتایج نشان داد ضریب همبستگی توسعۀ گردشگری شهری با سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق 10گانۀ کلان‌شهر تبریز به‌ترتیب برابر با 0/293؛ 0/376؛ 0/284؛ 0/402؛ 0/384؛ 0/102؛ 0/417؛ 0/296؛ 0/098 و 0/412 است که وجود همبستگی بین دو متغیر یادشده به تفکیک مناطق را نشان می‌دهد. براساس یافته‌های پژوهش، مناطق 6 و 9 دارای کمترین سطح کیفیت زندگی و مناطق 1 تا 5، 7، 8 و 10 دارای بیشترین سطح کیفیت زندگی در سطح مناطق 10گانۀ کلان‌شهر تبریز هستند.نتیجه‌گیریبی‌شک توسعۀ گردشگری باید بر اساس فرایند برنامه‌ریزی جامع صورت گیرد تا بتواند بر بهبود کیفیت زندگی ساکنان تأثیرگذار باشد. سیاست‌گذاران ملی ملزم به اجرای اقدامات و مقررات کافی برای توسعۀ گردشگری شهری برای بهبود خدمات و فعالیت‌های گردشگری هستند که در نهایت در کیفیت زندگی ساکنان محلی منعکس خواهد شد. این مطالعه اهمیت ادراک جامعۀ محلی، دلبستگی جامعه و کیفیت زندگی درک‌شده به مدیران مقصد مسئول برنامه‌ریزی و توسعۀ پروژه‌های گردشگری آینده را برجسته می‌کند. از نظر ساکنان، شاخص‌های مختلف کیفیت زندگی در سطح قوی و معناداری مثبت با توسعۀ گردشگری قرار دارند. این نشان‌دهندۀ درک زیاد شهروندان از سطح کیفیت زندگی در کلان‌شهر تبریز است. یافته‌ها نشان داد بین عوامل توسعۀ گردشگری شهری باکیفیت زندگی شهروندان مناطق 10گانۀ کلان‌شهر تبریز رابطۀ معنا‌دار وجود دارد. توسعۀ گردشگری شهری با واریانس 34/4 درصد تأثیرات مثبتی بر سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز داشته است. به نظر می‌رسد که بیشترین تأثیر توسعۀ گردشگری شهری بر سطح کیفیت زندگی ساکنان مناطق شهری کلان‌شهر تبریز ناشی از بُعد اقتصادی با واریانس 26/4 درصد بوده است. توسعۀ گردشگری شهری بر سطح کیفیت زندگی مناطق 1 تا 5، 7، 8 و 10 کلان‌شهر تبریز تأثیرگذار است.