فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهیکی از مسائل مهمی که می‌تواند تعیین‌کنندۀ وضعیت یک شهر باشد و در شاخص‌های کیفیت فضای آن تغییراتی ایجاد کند، سیستم حمل‌ونقل شهری است. راه‌ها و سیستم حمل‌ونقل از عناصر مهم موجود در هر شهر هستند که ساختار کلی شهر را شکل می‌دهند. امروزه با رشد روزافزون جمعیت و توسعۀ ناشی از اتومبیل، حمل‌ونقل و ترافیک یکی از مشکلات شهرها است و به‌ویژه در مناطق کلان‌شهری که متشکل از یک شهر مادر و تعدادی شهر و شهرک اقماری است، این مشکل بیشتر است، چرا که جمعیت قابل توجهی در شهرهای اقماری سکونت گزیده و به واسطۀ اشتغال در شهر مادر، تردد هرروزه به آن دارند و در صورت نبود یک سیستم حمل‌ونقل مطمئن و برنامه‌ریزی شده، مشکلات شهر مادر را افزایش می‌دهند. تا زمانی که برنامه‌های شهری و مناطق کلان‌شهری و طرح‌های سیستم حمل‌ونقل مبتنی بر رفت و آمد خودروها تهیه شوند، دستیابی به سیستم حمل‌ونقل پایدار ممکن نخواهد بود. لذا نظامی برای ارزیابی سیستم حمل‌ونقل شهری مبتنی بر اصول پایداری و توسعۀ پایدار، متضمن بهبود شاخص‌های اقتصادی، اجتماعی و زیست‌محیطی شهرهاست. مطالعۀ حاضر به عنوان بخشی از پژوهشی جامع‌تر که با هدف ارائۀ مدل ارزیابی سیستم حمل‌ونقل شهری بر اساس شاخص‌های توسعۀ پایدار در منطقۀ کلان‌شهری تهران صورت پذیرفته، انجام شده است و به دنبال آن است تا به بررسی استقلال یا وابستگی مؤلفه‌های مدل بپردازد.  مواد و روش‌هاپژوهش حاضر را می‌توان از نظر هدف کاربردی‌ـ توسعه‌ای و از منظر روش و دورۀ زمانی گردآوری داده‌ها، پژوهشی پیمایشی‌ـ مقطعی محسوب کرد که با رویکرد آمیخته انجام شد. به این‌منظور، در بخش کیفی با جست‌وجو در پایگاه‌های اطلاعاتی، در بازۀ زمانی 2000 تا 2023، تعداد 43 مقاله در زمینه‌های مرتبط شناسایی شد و در نهایت، 41 مقاله به روش هدفمند انتخاب و وارد مرحلۀ تحلیل شدند. برای شناسایی روابط بین مؤلفه‌های مدل ارزیابی سیستم حمل‌ونقل شهری در منطقۀ کلان‌شهری تهران بر أساس شاخص‌های توسعۀ پایدار، از مدل‌سازی ساختاری‌ـ تفسیری بهره برده شد که مشارکت‌کنندگان این بخش 28 نفر از خبرگان حوزه‌های شهرسازی، حمل‌ونقل، اقتصاد، علوم اجتماعی و محیط‌ ز‌یست فعال در شهرداری تهران بوده است که به روش غیراحتمالی هدفمند و با الگوی گلوله برفی انتخاب شدند. در مرحلۀ بعد اعتبارسنجی مدل طراحی‌شده با روش مدل‌سازی معادلات ساختاری و با تکنیک حداقل مربعات جزئی صورت گرفت. جامعۀ آماری بخش کمّی شامل متخصصان حوزه‌های یادشده است که در منطقۀ کلان‌شهری تهران فعالیت می‌کنند و حجم نمونه 530 نفر است. مطالعات کتابخانه‌ای و پرسشنامه به عنوان ابزار گردآوری داده‌ها در نظر گرفته ‌شد که با روش روایی سازه، روایی همگرا و روایی واگرا اعتبارسنجی شد. اعتبارسنجی در بخش کیفی با استفاده از الگوی CASP انجام شد. مقاله‌های مورد بررسی در بخش کیفی براساس ده معیار این الگو ارزیابی شد و مقالات با امتیاز بالای 25 انتخاب شد. اعتبار پرسشنامه از طریق روایی محتوا (نظرخواهی از خبرگان) سنجیده شد که اعتبار آن مورد تأیید قرار گرفت. همچنین در یک مطالعۀ مقدماتی، آلفای کرونباخ کلی پرسشنامه برابر 0/856 محاسبه شد. بعد از توزیع پرسشنامه در نمونۀ منتخب، بررسی روایی پرسشنامه با بهره‌گیری از سه روش روایی سازه (مدل بیرونی)، روایی همگرا (AVE) و روایی واگرا صورت پذیرفت که بر اساس منابع، مقدار روایی همگرا (AVE) برای همۀ متغیرها لازم است از 0/5 بزرگ‌تر باشد. پایایی ترکیبی (CR) و ضریب آلفای کرونباخ هر یک از عوامل برای محاسبۀ پایایی تعیین شده است. میزان پایایی ترکیبی و آلفای کرونباخ همۀ ابعاد مدل باید از 0/7 بزرگ‌تر باشد. برای شناسایی مقوله‌های زیربنایی تحقیق و ارائۀ مدل اولیه از تحلیل فراترکیب استفاده شد. اعتبارسنجی مدل طراحی‌شده با روش حداقل مربعات جزئی صورت گرفت. تجزیه‌وتحلیل داده‌های فاز کیفی پژوهش با نرم‌افزار Maxqda و مرتبط با فاز کمی با نرم‌افزار Smart PLS انجام شد.  یافته‌هااز بررسی و تحلیل مقالات، تعداد 166 عدد شاخص‌ به دست آمد که در ادامه شاخص‌هایی که هم‌معنا بوده و یا به شکل‌ها و عبار‌ت‌های متفاوت تکرار شده بودند، حذف شدند و در نهایت، با مقوله و دسته‌بندی شاخص‌های نهایی، 9 مؤلفه (مقولۀ اصلی) و 53 شاخص (مقولۀ فرعی) حاصل شد. یافته‌های پژوهش نشان داد ‌مؤلفه‌های مدل نسبت به هم مستقل نیستند و مؤلفه‌های تولید آلاینده‌ها، منابع مصرفی، مصرف انرژی، عدالت و دسترسی، هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم در بخش سازه‌های مستقل و مؤلفه‌های رفاه اقتصادی، ایمنی سفر، بهداشت و سلامت انسانی، سازگاری زیست‌محیطی در بخش سازه‌های وابسته قرار دارند و ارتباط به صورتی است که مجموعه هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم و عدالت و دسترسی بر مصرف انرژی تأثیر می‌گذارند. منابع مصرفی و تولید آلاینده‌ها بر هم اثر گذاشته و درمجموع‌ به سازگاری زیست‌محیطی منجر می‌شود. در نهایت از طریق بهداشت و ایمنی سفر دستیابی به رفاه اقتصادی میسر می‌شود. همچنین در بخش اعتبارسنجی مدل، شاخص GOF برابر 0/616 به دست آمد که از 0/36 بزرگ‌تر است. شاخص RMS_theta میزان 0/102 به دست آمد که از 0/12 کمتر است. شاخص SRMR نیز 0/050 محاسبه شد که از 0/08 کمتر است، بنابراین برازش مدل مطلوب است.  نتیجه‌گیرینتایج پژوهش نشان داد هزینه‌های مستقیم و غیرمستقیم و عدالت و دسترسی بر مصرف انرژی تأثیر می‌گذارند. در نتایج مطالعۀ هیرای و کامیم (2022) نیز به تأثیرگذاری مؤلفۀ عدالت اشاره شده و از این منظر با نتایج پژوهش حاضر هماهنگ است. دیدگاه جامع به آن دلیل مهم است که مرزهایی را تعریف می‌کند که در آن همۀ بخش‌ها باید به صورت جمعی فعالیت کنند. این دیدگاه همچنین به توجه بیشتر به کیفیت زندگی دعوت می‌کند و تجزیه‌و‌تحلیل عدالت را دربرمی‌گیرد تا تأثیرات توزیعی حمل‌ونقل بین مناطق و کشورها را طی زمان شامل شود. در مقابل، دیدگاه حمل‌ونقل‌محور هم به دلیل در نظر داشتن اهداف خاص بخشی که تدوین سیاست‌ها و برنامه‌های حمل‌ونقل را هدایت می‌کند، مهم است. ضمن اینکه باید اذعان داشت که برخی از تصمیمات با دیدگاه حمل‌ونقل‌محور مناسب‌تر و مرتبط‌تر اتخاذ خواهند شد.همچنین، نشان داده شد منابع مصرفی و تولید آلاینده‌ها اثر متقابل دارد و به سازگاری زیست‌محیطی منجر می‌شود. در نتایج مطالعات پترسون و همکاران (2021) و‌ محمدپور و همکاران (1401) نیز به مؤلفۀ حداقل‌رسانی تولید آلاینده‌ها اشاره شده و از این منظر با نتایج پژوهش حاضر سازگاری دارد. برخی از خروجی‌های کلیدی زیست‌محیطی (یا آلاینده و پسماند) شامل پسماندهای خطرناک ناشی از اسقاط وسایل نقلیه، انتشار سر‌و‌صدا، آلودگی هوای محلی و تغییرات آب‌و‌هوایی است. با اینکه پیشرفت قابل توجهی در نسبت پسماندهای قابل بازیافت وسیلۀ نقلیه در پایان عمر خودروها انجام شده است، تخمین زده می‌شود که حدود 25 درصد از یک وسیلۀ نقلیه غیرقابل بازیافت باقی بماند و بسیاری از این موارد می‌توانند خطرناک تلقی شوند. همچنین، آلودگی صوتی ناشی از ترافیک می‌تواند الگوی خواب را مختل کند، بر عملکرد شناختی تأثیر بگذارد و برخی از مشکلات قلبی‌ـ عروقی را تشدید کند. از آنجا که آلودگی صوتی به میزان فعالیت‌های در حال انجام و شدت سر‌و‌صدای آن فعالیت‌ها مربوط می‌شود، تعجب‌آور نیست که عمدتاً یک مشکل شهری است. در نهایت دستاوردهای پژوهش نشان داد از طریق بهداشت و ایمنی سفر دستیابی به رفاه اقتصادی میسر می‌شود. این مهم در نتایج مطالعۀ مرزی و همکاران (1401) مورد تأیید قرار گرفته است. سیستم حمل‌ونقل علاوه بر منافع اقتصادی قابل توجه، هزینه‌های اقتصادی نیز ایجاد می‌کند. حوادث رانندگی جاده‌ای و کیفیت هوا هر دو منجر به از دست دادن زندگی یا کاهش کیفیت زندگی می‌شود که از نظر بهره‌وری از دست رفته و رفاه کمتر شهروندان، هزینه‌های مستقیم برای اقتصاد دارد. همچنین، فراهم کردن سیستم حمل‌ونقل و یارانه‌های مربوط به مسافران برای دولت هزینه‌هایی دارد که باید از طریق مالیات یا دریافت کرایه تأمین شوند. لذا پیاده‌سازی مدل ارائه‌شده در پژوهش حاضر، با کاهش هزینه‌های حاشیه‌ای، به افزایش رفاه اقتصادی در کشور کمک شایانی می‌‌کند.