سنجش شاخصهای اجتماعی کیفیت زندگی شهری با مقیاس خرد در تبریز
نویسندگان
1 دانشجوی پسا دکتری طراحی شهری، دانشکدۀ معماری و شهرسازی، دانشگاه تربیت دبیر شهید رجائی تهران، ایران
2 استادیار گروه معماری، واحد کلیبر، دانشگاه آزاد اسلامی، کلیبر، ایران
3 دانشجوی معماری، واحد قزوین، دانشگاه آزاد اسلامی، قزوین، ایران
4 دانشجوی معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران
doi
10.22034/uep.2023.390715.1341چکیده
مقدمههدف این مقاله، ایجاد پیشنهادی برای معیارهای اجتماعی شهری به منظور ارتقای کیفیت زندگی شهری، بر اساس بررسی شاخصهای مختلف شناختهشدۀ مورد استفاده در سطح بینالمللی، با تمرکز ویژه بر چگونگی افزایش کیفیت زندگی از طریق کار روی عوامل و شاخصهای شهری و اجتماعی است. فرض بر این است که کار روی این عوامل و شاخصها در سطح خرد شهری ممکن است رضایت مردم را نسبت به شهرشان تداعی کند. علاوه بر این، رتبۀ شهرهای ایران را در شاخصهای بینالمللی افزایش دهد.از نظر شاخصهای اجتماعی کیفیت زندگی، از بین 163 کشور ایران در رتبۀ 93 بعد از ترکیه قرار دارد، اما متأسفانه رتبۀ پایینی دارد که نشاندهندۀ کیفیت زندگی متوسط ساکنان آن است. یکی از مشکلات اساسی در رابطه با مسئلۀ اندازهگیری کیفیت زندگی در ارزیابیهای فعلی کیفیت زندگی این است که هیچ مطالعهای برای شناسایی اینکه آیا تبریز در همۀ عوامل تعیینکنندۀ یادشده ضعیف عمل میکند یا فقط در تعداد کمی از آنها، با مشکل روبهرو است. مشکل دیگر در رابطه با شاخصهای فعلی کیفیت زندگی این است که آنها را در سطح کلان کار میکنند که در آن کیفیت زندگی در یک منطقه را با مقیاس بزرگتر در نظر میگیرند. اگر ابزارهای ارزیابی به جای شاخصهای کلان، روی توسعۀ شاخصهای خردمقیاس شهری بیشتر کار کنند، ممکن است کیفیت زندگی افراد در شهر افزایش یابد. مواد و روشاین پژوهش دارای رویکرد توصیفیـ تحلیلی است که از یک رویکرد کیفی توصیفی برای شناسایی عوامل و شاخصهای اولیه ارائهدهندۀ کیفیت زندگی شهری استفاده میکند. علاوه بر رویکرد تحلیلی که در آن به تحلیل شاخصهای شهری و اجتماعی در رابطه با شاخصهای معاصر میپردازد که پیشتر در بسیاری از مطالعات موردی بینالمللی لحاظ شدهاند. با بررسی ادبیات برای تجزیهوتحلیل مختصر محتوا هشت شاخص ارزیابی بینالمللی در نظر گرفته شد. این بررسی بر ادبیات آکادمیک موجود و شیوههای مناسب ارزیابی کیفیت زندگی در سراسر جهان متمرکز است. چارچوبها و شاخصهای انتخابشده به این دلیل انتخاب شدند که میتوانند برای اجرا در سطوح مختلف شهر مورد استفاده قرار گیرند. در حالی که ممکن است این فهرست جامع نباشد، اما سعی میکند به طور سیستماتیک جدیدترین تحقیقات و عملکردهای بینالمللی در مورد این موضوع را ثبت و بررسی کند.سپس عوامل هر یک از آنها بررسی شده و به دنبال آن تحلیل کیفی تفصیلی برای شهر آنها ارائه شده و شاخصهای اجتماعی نشان داده شده است. سپس تحلیل مقایسهای در رابطه با عوامل اصلی این شاخصها انجام شده است. این تحلیل با هدف شناسایی اهمیت عوامل اجتماعی - شهری و همچنین، مجموعهای از معیارهای ارزیابی اجتماعی - شهری است که میتواند به شهرنشینان در رابطه با کشف حوزههای اساسی احتمالی مداخله را که ممکن است کیفیت زندگی شهری مردم را افزایش دهد کمک کنند؛ که از طریق معیارها استنباط شده است.علاوه بر این، نظرسنجی کارشناسان با استفاده از یک پرسشنامه برای تأیید معیارهای پیشنهادی و رتبهبندی اهمیت آن با استفاده از وزنهای نسبی با توجه به شهر تبریز استفاده شد. از کارشناسان خواسته شد تا اهمیت و ارتباط شاخصهایی را که هر یک از معیارهای اولیه هشت عامل اجتماعی شهری را ارائه میکنند، رتبهبندی کنند. نتایج پرسشنامه نیز ارائه شده است.یافتههابر اساس نظرسنجی متخصصان در مورد شهر تبریز؛ ایمنی، تحرک و امکانات تفریحی در رتبۀ اول مداخلات مورد نیاز قرار دارند. علاوه بر این، تمرکز روی معیارهای اساسی مانند تفریح به فضاهای سبز و عمومی بیشتری نیاز است. با این حال، اگر روی جامعه خاصی اعمال شود، نتایج ممکن است تغییر کرده و با توجه به نیازهای خاص و دقیقتر جامعه باشد.یکی از موانع اصلی شاخصهای بینالمللی کیفیت زندگی این است که با وجود اینکه آنها به عنوان شاخص بینالمللی تبلیغ میشوند، تعریف مشترکی از اینکه چه چیزی باید به عنوان عامل شهری تعریف شود و چه چیزی باید به عنوان شاخص عینی یا ذهنی در نظر گرفته شود، وجود ندارد. گاهی اوقات میتوان دریافت که تفریح به عنوان یک عامل با مجموعهای از شاخصها در نظر گرفته میشود. در حالی که در سایر موارد به عنوان شاخصی برای سنجش سایر عوامل در نظر گرفته میشود. مسکن به عنوان یک حوزه نیز همین مشکل را دارد. هنگامی که تحت امنیت جانی و فیزیکی مطرح میشود، در شاخص دیگری به عنوان یکی از عوامل اصلی در نظر گرفته میشود که با شاخص عینی مانند تعداد واحدهای مسکونی نوساز خصوصی و میانگین قیمت فروش یا با شاخصهای ذهنی منعکسکنندۀ کیفیت و تنوع اندازهگیری میشود.علاوه بر این، همانطور که زیرشاخصها از شاخصهای بینالمللی استخراج میشوند، آنها تأثیر مستقیمی بر امتیاز شهر خواهند داشت. ابعاد و اصول پیشنهادی کیفیت زندگی شهری با هدف راهنمایی و کمک به سیاستگذاران عمومی، برنامهریزان شهری و طراحان در جهت ارتقای کیفیت زندگی شهری یک منطقه با توجه به لزوم ایجاد لایهای از زمینهسازی بر اساس اهداف و رویکردهای تعیینشده برای رسیدن به آنها مورد نیاز است.نتیجهگیریکیفیت زندگی یک مفهوم جامع است که نمیتوان آن را از محیط کالبدی جدا کرد و ذکر آن تحت عنوان کیفیت زندگی شهری دقیقتر است. باید داری مفهوم انعطافپذیری باشد که شامل اهداف و روشهای مختلف شود. کیفیت زندگی شهری شامل دو بعد قابل درک است که شامل بعد ذهنی و عینی هستند، هر بعد با تعداد متفاوتی از عوامل سروکار دارد که از شاخصی به شاخص دیگر متفاوت است، با اینحال آنها تقریباً با موضوعات مشابه سروکار دارند.بعد عینی کیفیت زندگی مربوط به اقتصاد، سلامت، سیاست و مؤلفههای کالبدی شهرنشینی است. در حالی که بعد ذهنی بیشتر بر ادراک افراد و پذیرش آنها نسبت به شرایط فعلی و تمایل آنها به ایجاد آن شرایط تمرکز میکند.اگر هدف بهبود کیفیت زندگی شهری است، مهم است که با چالشهای شهری که جوامع با آن مواجه هستند مقابله کنیم تا رویکردی کاربردی برای دستیابی به آن پیدا کنیم. این امر مهم ممکن است از طریق دیدگاههای خلاقانه متفاوتی که با عوامل بینالمللی تأیید شده سروکار دارند و توسط شاخصهای توسعهیافتۀ محلی که بر نیازهای اساسی تأثیر میگذارند، ارائه شود. مانند شهر تبریز، که در آن کارشناسان اولویتها را بر اساس نیازهای شهر ارزیابی میکنند، اما اگر در جامعۀ خاصی اعمال شود، ممکن است مداخلات اساسی خاصتری ظاهر شود.این پژوهش با استفاده از روش توصیفی تحلیلی که با شرایط کیفی شهری سروکار دارد، شاخصهای اجتماعیـ شهری کیفیت زندگی شهری را شناسایی کرد. رویکردی است که شاخصهای مختلف اجتماعیـ شهری برگرفته از مشکلات شهر تبریز را با تأمل در دیدگاه کارشناسان برای مقابله با مشکلات اساسی مورد هدف قرار میدهد.
