فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهدرک نقش توسعۀ مالی به دلیل اینکه به سیاست‌گذاران یک کشور اجازه می‌دهد تا با ارتقای فعالیت‌های بانکی و بورسی و جذب سرمایه‌گذاری مستقیم خارجی منجر به افزایش کارایی اقتصادی سیستم مالی کشور شوند، بسیار حائز اهمیت است. سیاست‌گذاران با انجام این سیاست‌گذاری درست می‌توانند بر فعالیت‌های اقتصادی و تقاضای انرژی تأثیر بگذارند [1]. دیدگاه‌های مختلفی وجود دارند که توسعۀ مالی را نتیجۀ رشد اقتصادی می‌دانند [2-4].کشورها همواره برای افزایش رشد اقتصادی خود در تلاش هستند تا نهادهای لازم، به‌خصوص نهادهای مالی خود را گسترش دهند. از طرفی، گسترش نهادهای مالی باعث رشد تقاضای انرژی می‌شود؛ به‌تازگی دربارۀ نقش حیاتی توسعۀ مالی بر رشد اقتصادی اتفاق نظر به وجود آمده است [5-8]. از سوی دیگر، نتایج برخی مطالعات نشان می‌دهد رشد اقتصادی باعث افزایش تقاضای انرژی در ایالات متحده طی سال‌های 1947-1974 شده است [9]. با توجه به مطالعات [10-13] افزایش تقاضای انرژی در کشورهای در حال ظهور به دلیل افزایش درآمد آن‌ها است. کشورهای نوظهور برای برآوردن نیازهای رو به رشد مردم خود به تولید بیشتری نیاز دارند که آن هم منجر به مصرف بیشتر انرژی می‌شود. پس می‌توان اذعان داشت که نتایج مطالعات در راستای روابط مصرف انرژی و توسعۀ مالی با رشد اقتصادی وجود رابطۀ معنادار توسعۀ مالی و مصرف انرژی را بیان می‌کند.در ادبیات اقتصادی چندین متغیر کنترلی برای توصیف رابطۀ مصرف انرژی و رشد اقتصادی استفاده می‌شود. رشد جمعیت، شهرنشینی و صنعتی ‌شدن از جمله عوامل مهمی هستند که بر مصرف انرژی تأثیر می‌گذارند. رشد سریع جمعیت منجر به شهرنشینی می‌شود که ممکن است باعث استفادۀ بیشتر از انرژی شود. صنعتی ‌شدن نیز می‌تواند به طور مستقیم و غیرمستقیم بر مصرف انرژی اثرگذار باشد [14].شهرنشینی به معنای انتقال از مناطق روستایی به مناطق شهری است که می‌تواند از راه‌های مختلفی بر مصرف انرژی تأثیر بگذارد. به دنبال افزایش شهرنشینی با تغییر الگوی مصرف افراد، افزایش تولید در راستای افزایش تقاضا برای کالاها و خدمات و افزایش حمل‌ونقل عمومی، مصرف انرژی افزایش می‌یابد [15]. از طرفی، با افزایش شهرنشینی اجتناب از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی آن مانند تغییر الگوی مصرف، تشدید روند کاهش منابع تجدید‌ناپذیر و افزایش انتشار آلاینده‌ها و... امکان‌پذیر نیست [16]. با توجه به بحث محدودیت منابع و پایان‌پذیری ذخایر انرژی، مدیریت مصرف انرژی بسیار حائز اهمیت است و سیاست‌گذاران اقتصادی در سراسر جهان به دنبال راهی برای مدیریت رشد شهری به منظور کاهش اثرات فرایندهای شهرنشینی بر مصرف انرژی هستند.با توجه به مطالب یادشده‌، در این مطالعه این مسئله بررسی می‌شود که آیا شواهد تجربی اقتصاد ایران نیز نشان‌دهندۀ وجود ارتباط بین مصرف انرژی و مؤلفه‌های توسعۀ مالی، شهرنشینی و صنعتی شدن است؟ و در صورت وجود ارتباط بین این متغیرها، در بازۀ زمانی سال‌های 1370ـ 1400 نحوۀ اثرگذاری آن‌ها به چه صورت بوده است؟ بنابراین، فرضیه‌های این پژوهش به صورت زیر مطرح می‌شوند:1- توسعۀ مالی تأثیر مثبت و معناداری بر مصرف انرژی دارد.2- صنعتی ‌شدن تأثیر مثبت و معناداری بر مصرف انرژی دارد.3- شهرنشینی تأثیر مثبت و معناداری بر مصرف انرژی دارد.در بسیاری از مطالعات انجام‌شدۀ داخلی و خارجی به بررسی تأثیر توسعۀ مالی، به عنوان متغیر اصلی، بر مصرف انرژی پرداخته شده و در برخی از آن‌ها متغیر شهرنشینی یا صنعتی شدن نیز به عنوان متغیر کنترلی، در برآورد مدل وارد شده است. در برخی از مطالعات نیز اثر شهرنشینی یا صنعتی‌ شدن بر مصرف انرژی، به طور مستقل بررسی شده است. در مقالۀ پیش رو اثر مشترک متغیرهای توسعۀ مالی، صنعتی‌ شدن و شهرنشینی بر مصرف انرژی بررسی می‌شود. طبق بررسی‌های انجام‌شدۀ مرکز آمار، ایران طی سال‌های اخیر با افزایش فزایندۀ شهرنشینی روبه‌رو بوده است، به ‌طوری که در حال حاضر 74 درصد از جمعیت ایران شهرنشین هستند. بنابراین، یافته‌های این پژوهش می‌تواند برای کمک به سیاست‌گذاران اقتصادی در اعمال سیاست‌های مناسب توسعۀ مالی و مدیریت صنعتی ‌شدن و شهرنشینی به منظور کنترل مصرف انرژی مؤثر باشد.در ادامۀ این مقاله به بررسی مبانی نظری، مرور پیشینۀ تحقیق و سپس شرح داده‌ها و روش‌شناسی تحقیق پرداخته خواهد شد. درنهایت‌، نتایج مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار خواهند گرفت.مواد و روشدر این پژوهش با استفاده از نرم‌افزار EViews و روش خودرگرسیون با وقفۀ توزیعی (ARDL) به بررسی تأثیر توسعۀ مالی، رشد اقتصادی، صنعتی شدن و شهرنشینی بر مصرف انرژی در کشور ایران طی دورۀ زمانی 1370ـ 1400 پرداخته شده است.یافته‌هانتایج تخمین الگو بیانگر آن است که در کوتاه‌مدت و بلندمدت اثر متغیرهای ارزش افزودۀ صنعتی و جمعیت شهری بر مصرف انرژی مثبت و معنادار است، در حالی که متغیرهای توسعۀ مالی و رشد اقتصادی اثر منفی بر مصرف انرژی دارند. بنابراین، در بازۀ زمانی مورد بررسی این پژوهش، اثر توسعۀ مالی بر مصرف انرژی در ایران منفی است، اما صنعتی شدن و شهرنشینی رابطۀ مثبتی با مصرف انرژی دارند.نتیجه‌گیریشواهد تجربی این پژوهش نشان می‌دهد صنعتی‌ شدن و شهرنشینی در ایران باعث افزایش مصرف انرژی در بلندمدت می‌شود. توسعۀ مالی و رشد اقتصادی نیز در بلند‌مدت باعث کاهش مصرف انرژی در ایران می‌شود. از این‌رو، در راستای سیاست‌های کاهش مصرف انرژی در کشور، باید ایجاد نظام مالی سالم و توسعه‌یافته‌ای که بتواند سرمایه‌گذاران را جذب کند، بورس را رونق بخشد و کارایی فعالیت‌های اقتصادی را بهبود بخشد، تشویق شود. از طرفی، رشد اقتصادی پایدار نیز تقاضای بیشتری را برای خدمات مالی ایجاد می‌کند و منجر به توسعۀ بخش مالی می‌شود. بنابراین، اقدامات مناسب برای دستیابی به این رشد اقتصادی پایدار به کاهش مصرف انرژی در کشور کمک خواهد کرد. با وجود اینکه صنعتی ‌شدن و شهرنشینی باعث افزایش مصرف انرژی در ایران می‌شوند، اما توجه و تلاش برای رونق آن‌ها، از نظر اینکه از مؤلفه‌های مهم توسعۀ اقتصادی هستند، بسیار حائز اهمیت است و هرگز نباید از روند توسعه کنار گذاشته شود. اما دولت می‌تواند با اعطای تسهیلات انرژی در مناطق روستایی رشد سریع شهرنشینی را کنترل کند و از افزایش مصرف انرژی در کشور جلوگیری کند. در غیر این صورت، برای پاسخ‌گویی به تقاضای فزایندۀ انرژی باید به دنبال کشف منابع جدید و افزایش عرضه باشد که هزینه‌های به مراتب بیشتری را به دنبال خواهد داشت.