فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمهگردشگری خلاق یک زمینۀ تحقیقاتی نسبتاً جدید است که بیشترین توجه را به فعالیت‌های گردشگری خلاق در شهرهای بزرگ معطوف کرده است [5]. از اولین تعاریف گردشگری خلاق، توسط ریچاردز و ریموند (2000) ارائه شده است که آن را به‌ عنوان رویکردی از گردشگری تعریف کرده‌اند، که به بازدیدکنندگان فرصت می‌دهد تا پتانسیل خلاق خود را از طریق مشارکت فعال در دوره‌ها و تجربیات یادگیری که مشخصۀ مقصد سفر است، توسعه دهند [6 و 7]. از این‌رو، شبکۀ شهرهای خلاق یونسکو این تعریف را برای گردشگری خلاق، اتخاذ کرده است: «گردشگری خلاق، سفری است که به سمت یک تجربۀ متعهد و معتبر، با یادگیری مشارکتی در هنر، میراث، یا ویژگی خاص یک مکان هدایت می‌شود و ارتباطی را با افرادی که در آن ساکن هستند، در آن مکان همراه با ایجاد فرهنگی زنده، فراهم می‌کند» [6]. گردشگری خلاق بر تصویر، هویت، سبک زندگی، فضا، روایت‌ها و رسانه‌ها تمرکز دارد [8 و 9]. در دو دهۀ اخیر، گردشگری خلاق به‌ عنوان یک زمینۀ رو به رشد، شامل طیف گسترده‌ای از مفاهیم و شیوه‌ها، در مکان‌های مختلف در سراسر جهان تکامل یافته است. با این‌حال، از همان ابتدا، گردشگری خلاق، به دنبال کمک به توسعۀ پایدار و افزایش رفاه جامعه بوده است [6]، زیرا از طریق انتقال و توسعۀ دانش و مهارت‌های خلاقانه در جریان فعالیت‌های مشترک و هم‌آفرین، نقش فعال‌تری هم برای گردشگران و هم برای میزبانان در بر می‌گیرد. گردشگران خلاق نه‌تنها به دنبال گسترش دانش خود در مورد مکان‌هایی که بازدید می‌کنند، بلکه همچنین به دنبال گسترش مهارت‌های خلاقانۀ خود نیز هستند [6]. گردشگران با حضور در مقاصد مختلف موجب احیای مکان‌ها، بازسازی و نوسازی ساختمان‌ها، تقویت کسب‌وکارها و توسعۀ بخش‌های مختلف بازار مقصد می‌شوند [10].توسعۀ گردشگری در بافت‌های تاریخی و قدیمی شهرها با عنوان یکی از راهبردهای توسعۀ شهری مطرح شده است [11]. قطب‌های توسعه در درون بافت تاریخی به‌ عنوان ابزاری برای حضور در عرصۀ صنایع گردشگری بوده که مستقیم و غیرمستقیم بر منطقه تأثیر گذاشته و زمینۀ رقابت و امکان حضور در سطوح بین‌المللی را با تأکید بر بن‌مایه‌های تاریخی و راهبردهای مختلف در راستای تکوین نظام یکپارچۀ بازآفرینی شهری و کسب هویتی جدید و ارتقای تصویر شهر را فراهم می‌کند [11]. گردشگری همواره به‌ عنوان بخشی به تصویر کشیده شده است که می‌تواند فرصت‌ها و مزایای اقتصادی را برای مردم بومی ایجاد کند [12]. از طرفی، تخریب سریع بافت‌های ارزشمند، اعمال ترجیحات شخصی در فرایند بازآفرینی و تعیین اهداف گمانه‌زنی در مورد هسته‌های تاریخی شهرها از یک‌سو و ضرورت حفظ و بازآفرینی لایه‌های تاریخی و فضایی از سوی دیگر [11]، اهمیت توسعۀ کسب‌وکارهای نوپا در بخش گردشگری را بیش‌ از پیش به چشم آورده است [14]. چراکه سرمایه‌گذاری‌های کسب‌وکارهای نوپا با چالش‌های زیادی، اعم از در دسترس نبودن منابع مالی ارزان‌تر و کافی تا رقابت موفقیت‌آمیز با رقبا روبه‌رو هستند. به‌ منظور رشد و تبدیل‌ شدن به سود، شرکت‌های نوپا باید به ‌طور گسترده به دنبال استراتژی‌هایی باشند که مزیت رقابتی را ایجاد و حفظ کنند [15]. اکنون بافت‌های تاریخی فرهنگی ما به توسعۀ پایدار نیاز دارند که دربرگیرندۀ سه رکن اقتصادی، اجتماعی و کالبدی است [13].بنابراین، گردشگری خلاق به‌ عنوان یک جایگاه مهم در کسب‌وکارهای گردشگری در سال‌های اخیر، با تعداد فزاینده‌ای از مقاصد و پلتفرم‌های اینترنتی که تجربیات خلاقانه‌ای را به بازدیدکنندگان ارائه می‌دهند، ظاهر شده است [16]. همواره در این صنعت ارتباط بین گردشگری و خلاقیت با جست‌وجوی مدل‌های جایگزین توسعۀ گردشگری و توسعۀ اقتصاد خلاق تشویق شده است [17 و 18]. افزودن خلاقیت به گردشگری به یک استراتژی رایج تنوع‌بخشی به‌ویژه در زمینۀ گردشگری فرهنگی تبدیل شده است [19]. اما انتقادهای فزاینده‌ای نسبت به مدل‌های توسعه خلاقانه عمدتاً از بالا به پایین وجود دارد، مانند مفهوم «طبقۀ خلاق» ریچارد فلوریدا [19 و 20]. درنهایت باید گفت که برخی از مطالعات صورت‌گرفته سعی کرده‌اند رشد و توسعۀ مدل‌های گردشگری خلاق را ترسیم کنند، اگرچه پوشش آن‌ها جزئی است [مانند: 5 و 21]. ریچاردز (2018) همچنین چندین مدل مختلف از توسعۀ گردشگری خلاق را در سراسر جهان شناسایی کرد [22]. داکسبری، کاروالیو، ویناگر د کاسترو، باکاس و سیلوا (2018) یک نمای کلی مفید از مدل‌های مختلف گردشگری خلاق که از پروژۀ CREATOUR در پرتغال پدیدار می‌شوند، ارائه کردند [23]. اما در راستای توسعۀ گردشگری خلاق در بافت‌های تاریخی با تکیه بر (استارت آپ‌های شهری) کسب‌وکارهای نوپا تا کنون مدلی ارائه نشده است. به این‌ترتیب، هدف این پژوهش ارائۀ مدل توسعۀ گردشگری خلاق در بافت‌های تاریخی با رویکرد کسب‌وکارهای نوپا در ایران است. مواد و روشپژوهش حاضر یک مطالعۀ کیفی است. این تحقیق از نظر هدف نیز توسعۀ عملی است. استراتژی مورد استفاده در این تحقیق، نظریۀ مفهوم‌سازی داده‌های بنیادی است. با استفاده از روش استراوس و کوربین (1990)، طراحی یک مدل توسعۀ گردشگری خلاق در بافت‌های تاریخی با رویکرد کسب‌وکارهای نوپا مورد بحث قرار گرفته است.جامعۀ آماری شامل کارشناسان شرکت‌های نوپا مستقر در پارک‌های علم و فناوری است که تجربه‌ای در زمینۀ گردشگری فرهنگی و بافت‌های تاریخی با ایده‌های خلاقانه دارند. بنابراین، پس از انجام مصاحبه با 13 نفر، به نقطۀ اشباع نظری رسید، اما برای تقویت پایایی تحقیق، مصاحبه تا 15 نفر ادامه یافت و سپس متوقف شد. بنابراین، 15 مصاحبه مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار گرفت.داده‌های به‌دست‌آمده از مصاحبه‌ها با استفاده از نرم‌افزار Atlas T نسخۀ 7 مورد تجزیه‌و‌تحلیل قرار گرفت. کدگذاری در این قسمت به روش کدگذاری سه‌مرحله‌ای (کدگذاری باز، کدگذاری محوری و کدگذاری انتخابی) انجام می‌شود.اعتبار نتایج کدگذاری با مرور متون مصاحبه و دو روش اعتبار‌سنجی تحقیق کیفی (شامل بررسی توسط دو کدگذار و بررسی اطلاعات همتایان) ارائه‌شده توسط کراوسل و میلر (2000) بررسی شد. به این‌ترتیب، در روش تطبیق توسط دو کدگذار، دو مصاحبۀ انتخابی و توافق بین دو کدگذار در کدگذاری‌ها بررسی شد و میزان توافق بین دو کدگذار برابر با 83 درصد بود. با توجه به اینکه نرخ پایایی بالاتر از 60 درصد است، پایایی کدگذاری تأیید می‌شود. در روش دوم نتایج مدل و کدگذاری توسط دو نفر از اساتید صنعت گردشگری به عنوان همکار بررسی و اصلاح شد تا از صحت شاخص‌ها اطمینان حاصل شود و در نهایت، امتیاز پایایی شاخص‌ها برابر با 76 درصد به دست آمد. طبق نظر چین (1998) این مقدار یک مقدار بسیار مطلوب است. یافته‌هاوجود کسب‌وکارهای نوپا در قرن حاضر ضرورتی برای ادامۀ حیات توسعۀ ملی هر جامعه است. اهمیتی که این کسب‌وکارها می‌توانند داشته باشند، می‌توان گفت که بسیار بیشتر از منابع نفتی یک کشور است. از طرفی، این کسب‌وکارها می‌توانند در بخش گردشگری، که خود گردشگری نیز اهمیت زیادی در توسعه پیدا کرده است، حضور ویژه‌ای داشته باشند. گردشگری که امروزه بخش جدیدی به نام گردشگری خلاق به آن افزوده شده، می‌تواند در بافت‌های تاریخی گردشگران زیادی را به خود جذب کند. به‌ویژه با سابقۀ تاریخی کشور پهناور ما ایران. از این‌رو، در این پژوهش به ارائۀ مدل توسعۀ گردشگری خلاق در بافت‌های تاریخی با رویکرد کسب‌وکارها نوپا پرداخته شد. نتایج بخش‌های قبل اجزای مختلف این مدل را مشخص کرد که در این بخش به بحث و نتیجه‌گیری در ضمن نتایج به‌دست‌آمده پرداخته خواهد شد:مدل به‌دست‌آمده با استفاده از روش نظام‌مند اشتراوس و کوربین در شش بخش، پیشران‌ها (پیشران‌های گردشگری خلاق بافت‌های تاریخی)، مقولۀ اصلی (توسعۀ گردشگری در بافت‌های تاریخی)، عوامل زمینه‌ای (زیرساخت قوانین و مقررات، تحقیق و توسعه، زیرساخت‌های هنر و فرهنگ، زیرساخت‌های ICT، زیرساخت‌های دانش)، عوامل مداخله‌گر (بحران‌های بیماری‌زا، مداخلات سیاسی، بحران‌های اقتصادی، بحران‌های سیاسی، تغییرات آب‌و‌هوایی)، راهبردها (تبلیغات و آگاه‌سازی داخلی، اصلاح دیدگاه جهانی نسبت به کشور، هم‌افزایی در بازاریابی، احیای بافت‌های تاریخی، تبلیغات و آگاه‌سازی گردشگران)، پیامدها (پیامدهای اجتماعی، پیامدهای اقتصادی، پیامدهای سیاسی) دسته‌بندی شدند. پیشران‌ها که به دو دستۀ پیشران‌های گردشگری خلاق بافت‌های تاریخی و پیشران‌های کسب‌وکارهای نوپا تقسیم می‌شوند، عواملی هستند که در این دو دسته، تفکر توسعۀ گردشگری خلاق در بافت‌های تاریخی را رقم زده‌اند. این عوامل قوت‌های بخش گردشگری هستند که پتانسیل حضور در گردشگری خلاق را فراهم می‌آورند.در بخش پیشران‌های کسب‌وکارهای نوپا نیز می‌توان به مزیت رقابتی قیمتی نسبت به خارج از کشور اشاره کرد. نوسان‌های ارزی سال‌های اخیر موجب شده تا هزینه‌های داخل کشور برای گردشگران بیش حد تصور آن‌ها به‌صرفه باشد. این خود موجب افزایش بازاریابی دهان‌به‌دهان توسط گردشگران خارجی شده است. از طرفی، احیای بافت‌های تاریخی نیز نسبت به خارج از ایران هزینۀ کمتری را در بر می‌گیرد که می‌توان از این امر برای توسعۀ بخش گردشگری در بافت‌های تاریخی با جذب گردشگران خارجی بهره‌مند شد. از طرفی، وجود زمینه‌های فرهنگی در بافت‌های تاریخی، هزینه‌های پایین‌تر برای گردشگران خارجی و وجود انگیزۀ راه‌اندازی کسب‌وکار و درصد پایین ریسک در این صنعت، مزیت رقابتی نسبت به کشورهای دیگر را برای کشورمان به همراه آورده است. در قسمت محرک‌های کسب‌و‌کارهای جدید نیز می‌توان به مزیت قیمت رقابتی نسبت به خارج از کشور اشاره کرد. نوسان‌های ارز در سال‌های اخیر هزینه‌های داخلی را برای گردشگران به‌صرفه‌تر از آنچه تصور می‌کردند، کرده است. این امر بازاریابی دهان‌به‌دهان گردشگران خارجی را افزایش داده است. از طرفی، تعمیر بناهای تاریخی نسبت به خارج از ایران هزینۀ کمتری دارد که با جذب گردشگران خارجی می‌توان از آن برای توسعۀ بخش گردشگری در بافت‌های تاریخی استفاده کرد. از سوی دیگر، وجود بافت‌های فرهنگی در بافت‌های تاریخی هزینۀ کمتر برای گردشگران و وجود انگیزۀ کسب‌و‌کار و درصد پایین ریسک در این صنعت مزیت رقابتی را برای کشور به ارمغان آورده است. نتیجه‌گیریدر بحث عوامل زمینه‌ای نیز همیشه موضوع زیرساخت‌ها مورد بحث بوده و هست، بدون وجود زیرساخت‌های مناسب، توسعۀ هر صنعتی را با مشکل مواجه کرده و یا غیرممکن خواهد کرد. در بحث گردشگری در بافت‌های تاریخی نیز می‌توان به مهم و حیاتی بودن وجود زیرساخت‌های فناوری اطلاعات و ارتباطات، حمل‌ونقل عمومی مؤثر، زیرساخت‌های اجتماعی، قوانین و مقرراتی که بیشتر دست‌وپا گیرند تا کمک‌کننده و محدودیت‌هایی را برای گردشگران به همراه می‌آورند، زیرساخت‌های تحقیق و توسعه و... اشاره کرد. در کنار کلیۀ این عوامل، وجود عوامل مداخله‌گری که گاه اثر آنان قابل پیش‌بینی نبوده و خارج از کنترل هستند، اشاره شده است. از جملۀ این عوامل می‌توان به بحران اخیر کووید 19 به‌ عنوان یک بیماری پاندمیک در سطح جهانی یا بحران تحریم‌های اقتصادی و بحران رکود تورمی و تغییرات اقلیمی... اشاره کرد. تغییرات آب‌و‌هوایی موجب بروز بارش‌های غیرمعمول در بخش‌های متفاوت و خارج از فصل شده‌اند که خود با شدت‌های متفاوت روند تخریب بافت‌های تاریخی را شدت بخشیده‌اند. به این‌ترتیب، ضروری است تا برنامه‌ریزی‌های ملی در سطح عالی کشور برای پیشگیری از تخریب بافت‌ها و ابنیۀ ارزشمند تاریخی تدوین شود و همچنین، بودجۀ‌ متناسب برای توسعۀ صنعت توریسم در کشورمان برای آن پیش‌بینی شود. نادیده‌انگاری این بخش می‌تواند ضربۀ مهلکی به این صنعت که می‌تواند پایه‌های توسعۀ اقتصادی کشورمان را تقویت کند، وارد کند. در نهایت، می‌توان گفت که برای رشد و توسعۀ گردشگری در بافت تاریخی می‌توان با توجه به عوامل یادشده راهکارهایی تدوین کرد. از جمله این راهکارها می‌توان به هم‌افزایی در ارزیابی مجدد، اصلاح نگاه جهانی به کشور، تبلیغات داخلی و آگاهی‌بخشی، احیای بسترهای تاریخی تبلیغات و اطلاع‌رسانی به گردشگران خارجی اشاره کرد. در پایان، می‌توان گفت که این راهبردها پیامدهایی خواهند داشت که در سه بخش پیامدهای اجتماعی، اقتصادی و سیاسی دسته بندی می‌شوند. پیامدهای اجتماعی نیز می‌تواند به دنبال پیامدهای اقتصادی رخ دهد. با افزایش تعداد گردشگران خارجی، رشد کسب‌و‌کارها در هر منطقه ادامه می‌یابد و آموزش و ارتقای سطح دانش افراد جامعه به دنبال افزایش سطح درآمد اتفاق می‌افتد. پیامدهای سیاسی نیز می‌تواند بر تصمیمات سیاسی در سطح ملی و روابط بین‌المللی تأثیر بگذارد.