بازگشت به خویشتن اسلامیِ روشنفکران دینی و تئاترِ مکتبی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری تئاتر، گروه هنرهای نمایشی،دانشکدۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 استادیار گروه تئاتر، دانشکدۀ هنر، دانشگاه بین المللی سوره ، تهران، ایران
3 دانشیار گروه تئاتر، دانشکدۀ هنرهای نمایشی و موسیقی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22034/theater.2024.441096.1037چکیده
تشیع که در طی صد سال اخیر، با توجه به تحولات سیاسی و اجتماعی ایران، خواستار جایگاه والاتری در عرصۀ سیاست و اجتماع بوده، به همت کنشگری روشنفکران دینی به صورت مبارزهجویانهتری به میدان سیاست ورود کرده است. جریان روشنفکری دینی دهۀ1350با خوانش متفاوت از اسلام، خواهان بازگشت به اسلامی است که نمایندگانش روشنفکران مبارز و انقلابیهای اصیل بومی هستند. روند روبهرشد حرکت مذهب به درون جامعه و سیاست، و سیاسی شدن دین، لزوم بهکارگیری تئاتر را برای این پیشروی توجیه میکند. درواقع بهکارگیری تئاتر و نگارش متن ادبی و نمایشی، برای عرضۀ دین در ساحتهای اجتماعی و سیاسی، از مهمترین گزینشهای روشنفکران دینی در این فرآیند، بوده است. مسئولیت اجتماعی سیاسی تئاتر در نزد روشنفکران دینی، ایجاد احساساتِ تودۀ در یک فضای آشتیناپذیر با حکومت پهلوی است. بر پایه چنین فهمی میتوان توضیح داد چگونه ابوذر صحابی پیامبر، که در آثار شریعتی به ابوذری سوسیالیست با مسئولیت یک مصلح اجتماعی تبدیل شده بود بهعنوان یک کاراکتر نمایشی، وارد حوزۀ تئاتر میگردد. این پژوهش با توجه به نظریۀ بنیادگرایی دینی گابریل آلموند و همکاران و تئوری ارتباط بنیادگرایی با ادبیات اکسل استهلر، کلاوس استایرستورفر و همچنین مارک کریگر در فضای مطالعات بنیادگرایی در ادبیات معاصر، بر اساس نحوۀ گردآوری و جمعآوری اطلاعات، توصیفی ـ تحلیلی، کتابخانهای و کیفی است که با شناسایی تِز علی شریعتی ـ بازگشت به گذشتۀ خویشتن اسلامی ـ به عنوان نوعی جنبش بنیادین اسلامگرا، به بررسی نسبت روشنفکران دینی و تئاترهای مکتبی در نخستین خاستگاهش میپردازد. بهکارگیری تئاتر برای همراهی در مسئولیتهای دینی، با تکیه بر یافتههای این پژوهش، کنشی بنیادگرایانه محسوب میشود.
