بررسی دگرگونی های نمایشی در نسخ خطی تعزیه نامه دوره ناصری و تأثیر آن بر تحوّل شبیه زینب
نویسندگان
1 کارشناسی ارشد ادبیات نمایشی، گروه هنر، واحد علوم تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
2 استادیار گروه نمایش دانشکده هنر دانشگاه آزاد اسلامی واحد تهران مرکزی. تهران، ایران.
doi
10.22034/theater.2024.205452چکیده
هدف اصلی این مقاله، یافتن دستاوردهای نمایشی حاصل از پیشرفتهای ادبی در تحوّل و دگرگونی شبیه زینب در نسخ خطی دوره ناصری با توجه به شرایط اجتماعی/فرهنگی و سیاسی آن دوره است. گسترش روایتها و داستانهای نمایشی در هرکدام از این شبیهنامهها، راه را برای تحوّل شبیه زینب به سمت شبیهی پویا باز میکند و درنتیجه مضمونهای متنوعتری بروز مییابند. افزایش رخدادها و داستانکها، باعثِ طرحِ مضامینِ متنوع برای شبیه زینب شده است و رویکردِ متفاوتِ شبیه زینب را برای مخاطب آشکار میسازد. عملکردهای متفاوت شبیه زینب، سیر تحول و دگرگونی این شبیه/ شخصیت را آشکار میکند. همچنین متناسب با ایستایی (ثابت و بدون تغییر) و پویایی، کارکرد و حرکت شبیه زینب به عنوان عامل اصلی شکل دادن داستان و وقایع، در تبیین شبیه/شخصیت زینب مؤثر است. دگرگونیهای نمایشی در نسخ خطی تعزیهنامه دوره ناصری در راستای تحوّلات ادبی «افزایش مضامین» رخ داد و سبب بروز جنبههای نمایشی شبیه زینب در نسخ مربوطه شده است. اسناد و شبیهنامههای بهجامانده از دوران ناصری، مهمترین منابع موثق در رفع ابهامها و کشف نکتههای مورد ادعا است. سؤال اصلی این مقاله به چگونگی سیر تنوع و تطور شبیه زینب در نسخ خطی دوره ناصری معطوف میشود. همچنین فرضیه اصلی به سیر تنوع و تطور شبیه زینب با بررسی عملکرد وی در نسخ خطی دوره ناصری بر اساس شرایط اجتماعی/سیاسی و فرهنگی و همینطور نهادینه کردن جایگاه والای شبیه زینب به عنوان زن در اذهان عموم، برخلاف عرف جامعه آن زمان، شبیه زینب را از شبیهی بیهویّت بهسوی شبیهی با نگرش منحصربهفرد معرفی میکند. دادههای این تحقیق به روش تحلیل محتوای کیفی و با استفاده از منابع کتابخانهای و نسخ خطی تعزیهنامه بهجامانده از دوران ناصری، تجزیهوتحلیل خواهد گردید. محدوده زمانی پژوهش به دوران ناصری «ناصرالدینشاه قاجار» و محدوده مکانی پژوهش مربوط به نسخ خطی تعزیهنامه تکیه دولت «تهران» مربوط است.
