معنای مفهوم تجدد در ادبیات نمایشی میرزافتحعلی آخوندزاده بر مبنای نظریۀ «تاریخ مفهوم» راینهارت کوزلک
نویسندگان
1 دکتری تخصصی نمایشی، گروه آموزشی نمایش، دانشکدهی هنرهای نمایشی و موسیقی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران
2 دانشیار گروه نمایش، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
3 دانشیار گروه نمایش، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22034/theater.2023.192052چکیده
تاریخ مفهوم دانشی است که چگونگی تغییر و تحول معنای مفهوم یا مفاهیم بنیادین را در تاریخ تبیین مینماید و تاریخ را به واسطۀ مفاهیم روایت میکند. مفاهیم بنیادین مفاهیم فراگیری هستند که از یکسو موجب تغییراتی گسترده در جامعه میشوند و از سویی دیگر سرنوشت تاریخی یک ملت را نشان میدهند. از نظر راینهارت کوزلک تاریخ مفهوم دانشی بینارشتهای است که از تاریخ اجتماعی، زبانشناسی تاریخی و معناشناسی تاریخی بهره میبرد و چارچوب نظری و روششناسی خود را بر اساس رویکرد «تاریخی- انتقادی»، «اصل درزمانی و همزمانی»، «معناشناسی» و «همگرایی مفهوم و تاریخ» صورتبندی میکند. بر این اساس، مفاهیم بهمثابه نیروهای آشکارکنندۀ اندیشهها، ساختارهای اجتماعی و ایدئولوژیک عمل میکنند؛ و چون شأنی تاریخی دارند و در تاریخ رخ میدهند پس در نسبت با مقومات تاریخ هر کشور و ملتی میتوانند معنا و کارکرد متفاوتی داشته باشند. با اتکا به نظریۀ تاریخ مفهوم، در این مقاله مفهوم تجدد، که شأنی بنیادین دارد، در ادبیات نمایشی مورد تأمل و بررسی قرار خواهد گرفت؛ این مفهوم شأنی بنیادین دارد زیرا با ورود به ایران _در دورۀ فتحعلیشاه قاجار_ موجب دگرگونیهای اساسی در ساختار سیاسی و اجتماعی شد و پدیدارهای نوین و گوناگونی را پدید آورد که دلالت بر چگونگی رخدادگی و معنای تجدد در ایران داشتند. برای تبیین معنای این مفهوم بنیادین در آغازگاه تاریخ ادبیات نمایشی ایران، به تحلیل و بررسی انتقادی نمایشنامههای و آثار میرزافتحعلی آخوندزاده پرداخته خواهد شد؛ بدین شیوه که ابتدا معنا و مصادیق تجدد در آثار نمایشی او، بنا به اصل درزمانی، تفسیر و تعریف میشود و سپس، بنا به مقتضیات تاریخ مفهوم و وجود تعاریف متفاوت و متشابه تجدد در میدان اجتماعی زمانۀ آخوندزاده، تجدد در ادبیات نمایشی آخوندزاده با تعریف تجدد در اندیشۀ امیرکبیر، ناصرالدینشاه، ملکمخان و حاج سیاح بر پایۀ اصل همزمانی مورد تحلیل قرار خواهد گرفت و سرانجام معناشناسی مفهوم تجدد بر اساس نظریۀ تاریخ مفهوم صورتبندی خواهد شد. ضرورت چنین پژوهشی این است که تجدد به عنوان هستی ادبیات نمایشی، موضوع اصلی نمایشنامههای آخوندزاده بود و از همینرو باید دانست که چنین مفهوم بنیادینی، به صورت انضمامی و بهدور از تعاریف لغتنامهای و صورتبندیهای از پیش تعیینشده، چه معنایی در سرآغاز تاریخ ادبیات نمایشی ایران داشته و چگونه در بخشی از تاریخ ایران بازنمایی شده و مصداق یافته است.
