تاٌثیر سم زدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی بر ابعاد مختلف سلامت روانی- اجتماعی: (مرور نظاممند)
نویسندگان
1 گروه مشاوره، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه خوارزمی، تهران، ایران
2 گروه مشاوره، دانشکده روانشناسی و علوم تربیتی، دانشگاه تهران، تهران، ایران
doi
10.22061/tej.2026.11995.3215چکیده
پیشینه و اهداف: در عصر حاضر، حضور ابزارهای دیجیتال در زندگی روزمرۀ افراد بهشدت افزایش یافته است. استفادۀ بیش از حد از صفحات الکترونیک در جنبههای مختلف زندگی تمامی انسانها در سنین مختلف تأثیرات قابل توجهی داشته است؛ بهنحوی که شدت کار با ابزار دیجیتال و اینترنت، میتواند بر ابعاد سلامت روانی-اجتماعی به عنوان یکی از ارکان اساسی سلامت عمومی تأثیرات منفی جدی داشته باشد. این مفهوم به ابعاد مختلفی از جمله سلامت جسمی، سلامت روانی، سلامت عاطفی و سلامت اجتماعی مربوط میشود. در این راستا، مفاهیمی مانند سمزدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی بهعنوان راهکارهایی نوین برای مقابله با آسیبهای ناشی از بهکارگیری مفرط فناوری مطرح شدهاند. سمزدایی دیجیتال بهمعنای توقف موقت، آگاهانه و هدفمند در استفاده از ابزارهای دیجیتال با هدف کاهش استرس، بهبود تمرکز و ارتقای کیفیت تعاملات اجتماعی تعریف میشود. در مقابل، پرهیز الکترونیکی اشاره به خودداری ارادی یا محدودسازی آگاهانۀ استفاده از فناوریهای دیجیتال در زمانها یا موقعیتهای خاص اشاره دارد. هدف پژوهش حاضر بررسی اثرات سمزدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی بر ابعاد مختلف سلامت روانی - اجتماعی است. روشها: طرح پژوهش از لحاظ هدف، بنیادی از نوع توصیفی و مطالعۀ مروری می باشد. جامعه پژوهش شامل کلیۀ مقالات علمی مرتبط با موضوع در بازۀ زمانی ۲۰۰۰ تا ۲۰۲۴ بود که از پایگاههای معتبری مانند گوگل اسکالر، آکسفرد یونی ورسیتیپرس، ریسرچ گیت، اشپرینگر، پابمد، آکادمیا، ساینس دایرکت، اسکوپوس، وبآو ساینس، سیدوفرانسیس استخراج شد. با استفاده از روش نمونهگیری هدفمند، ابتدا ۶۸ مقاله که دربرگیرندۀ کلیدواژگان پژوهش بودند (سمزدایی دیجیتال، صفحات الکترونیک، دنیای دیجیتال، سلامت روانی، سلامت اجتماعی) وارد مطالعه شدند. پس از اعمال معیارهای ورود (ارتباط موضوعی، دسترسی کامل، سال انتشار، اعتبار علمی) و معیارهای خروج (عدم ارتباط مستقیم، تکراریبودن، کیفیت پایین)، براساس ارزیابی کیفی نهایی، 25مقاله برای تحلیل نهایی و در راستای پاسخگویی به سؤال پژوهش بررسی شدند. یافتهها: نتایج یافتههای مروری در پنج گروه (کودکان خردسال و نوپا؛ کودکان مقطع ابتدایی؛ نوجوانان، دانشجویان و بزرگسالان) بررسی شدند. در مقولۀ اول مشخص شد که سمزدایی دیجیتال خلقوخو، تمرکز، خواب و رفتار کودک را بهبود میبخشد. در مقولۀ دوم یافتهها حاکی از آن بود که این برنامههای سمزدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیک باعث بهبود تعاملات اجتماعی دانشآموزان در مدارس و کاهش حواسپرتی و افزایش توجه و تمرکز آنها در کلاس بوده است. در مقولۀ نوجوانان، سمزدایی بر کاهش نوموفوبیا آنها اثرگذار بوده و در گروه دانشجویان یافتهها نشان داد که سمزدایی موجب بهبود خودتنظیمی و کاهش استرس آنها شده است. در نهایت در مقولۀ آخر یافتهها نشان میدهند که پرهیز الکترونیک موجب افزایش کیفیت سبک زندگی بزرگسالان شده است. در نتیجه تمامی پژوهش ها (بهجز موارد معدود) اثربخشی برنامههای سمزدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیک را بر ابعاد سلامت روانی - اجتماعی در ردههای مختلف سنی تأیید کردهاند. نتیجهگیری: باتوجه به نتایج پژوهش حاضر، بر ضرورت همکاری بین صنعت، دولت، آموزشوپرورش، والدین و تمامی نهادها و افراد در جهت افزایش آگاهی و نیز تدوین برنامههای مؤثر، سمزدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیک، (بهویژه در گروههای در معرض خطر مانند کودکان زیر دوسال، بچههای دارای اختلال خاص و نیازهای ویژه و دانش آموزان)، تاکید می گردد. به طور کلی می توان از یافتههای بهدستآمده از این پژوهش چنین استنباط کرد که افزایش آگاهی و برنامهریزی در زمینۀ کاهش تأثیرات منفی صفحات الکترونیک امری ضروری به نظر میرسد. همکاری سازمانهایی از جمله وزارت آموزشوپرورش با مسئولان آموزشی و معلمان مدارس و همراهی والدین با آنها برای اجرای هدفمند برنامههای سمزدایی باعث پیشرفت عملکردهای تحصیلی و فردی دانشآموزان میشود. این پژوهش با بررسی اثرات سمزدایی دیجیتال و پرهیز الکترونیکی، نشان داد که ارتقای تمامی ابعاد سلامت روانی-اجتماعی افراد در عصر دیجیتال از طریق کاهش استفادۀ مکرر از فناوری است.
