فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چیستی عُجب و تکبّر از منظر غزالی حسین اترک*    |       مهرانگیز داداشی** تاریخ دریافت:  ۰۹/۱۱/۱۴۰۲         |          تاریخ پذیرش:  ۲۷/۱۲/1۴۰۲ چکیده موضوع این تحقیق، بررسی ماهیت‌‌ عُجب و تکبّر از منظر امام محمد غزالی است. غزالی،‌‌ عُجب را بزرگ شمردن نعمت، میل و خرسندی به آن با فراموشی خداوند مُنعم تعریف می‌کند. همچنین در تعریف دیگری،‌‌ عُجب را بزرگ شمردن هر گونه خیر رسانی به فرد دیگر دانسته است. او با طرح مفهوم «ادلال» به تفکیک آن از‌‌ عُجب تأکید می‌کند. «ادلال» که معادل فارسی آن نازیدن به عمل خود است، بزرگ شمردن اعمال نیک خود به ‌ویژه عبادات و انتظار پاداش از خداوند است. «کِبر» برتر دانستن خود نسبت به دیگری به‌خاطر صفت کمالی است که شخص دارد. «کِبر» صفت خُلقی و نفسانی است. «تکبر» تبلور عملی‌‌ کِبر و انجام رفتاری است که نشان‌گر خودبزرگ بینی و برتری‌طلبی فرد نسبت به دیگران است. بر خلاف مفهوم‌‌ عُجب که در آن خود بزرگ‌بینی در مقایسه با دیگری نیست.‌‌ عُجب و‌‌ کِبر اقسام مختلفی دارند.‌‌ عُجب گاهی به افعال ارادی؛ چون عبادت، جنگیدن، صدقه و …، است و گاهی به افعال غیر ارادی مانند: زیبایی، قدرت بدنی، نَسَب و …. تکبّر گاه در برابر خداوند است و گاه در مقابل پیامبران و دیگر انسان‌ها. این رذایل اخلاقی آفات بسیاری به دنبال دارند، از جمله: فراموشی معصیت، خودستا شدن، سستی در کسب حَسنات. درمان این رذایل به دو صورت علمی (علم به فاعلیت خدا و خود‌شناسی) و عملی (داشتن تقوا، توجه به سرای آخرت، تسلیم در مقابل اوامر الهی و توجه به باطن و حقیقت زندگی انسان) میسر است.