فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

اخلاق سلسله‌مراتبی یا تشکیکی عبارت است از اخلاقی که بایست‌ها و نبایست‌ها و شایسته‌ها و نا شایسته‌هایی خاص برای برخی درجات و طبقات از انسان‌ها قائل است، یعنی بر حسب ظرفیت‌های مختلف افراد و درجات ایشان جایز می‌داند که خصلتی ویژه برای برخی فضیلت و برای برخی دیگر رذیلت به حساب آید؛ یا خصلت‌هایی برای افرادی شایسته‌تر و برای دیگرانی کمتر شایسته یا ناشایست محسوب شود. عارفان، به‌لحاظ مبنای اخلاقی «فضیلت‌گرا» هستند و بر این باورند که ارزشِ عمل و خصلت‌ها به صِرف خیری است که ملازم با فعل و رفتار خاص است، اما در عین حال، به حسب ظرفیت افراد و تشکیک و سلسله مراتب در اخلاقیات نیز ملتزم‌اند. در این مقاله، ابتدا به مبانی و اصول اخلاق مدرّج و مشکّکِ عرفانی - از دیدگاه ابن عربی - پرداخته شده و در ادامه، به مصادیق و مواردی که این مبانی و اصول بر آنها تطبیق شده‌اند- یکی در بُعد درجات و مراتب عرفانی، دوم دربارۀ فضایل و خصلت‌های اخلاقی یا افعال اخلاقی - اشاره شده است.