فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: تست‌های آزمایشگاهی بالینی، ابزارهای حیاتی برای تشخیص و مدیریت بیماری‌ها هستند، اما الگوهای تجویز آنها تحت تأثیر عوامل منطقه‌ای، اقتصادی و زیرساختی قرار دارد. این مطالعه با هدف شناسایی الگوهای تجویز تست‌های آزمایشگاهی بالینی و تحلیل بهره‌مندی و پیامدهای اقتصادی در ایران طی 8 سال اخیر انجام شد تا به سیاست‌گذاری سلامت کمک کند.روش‌ها: داده‌های شامل 3/9 میلیارد تست، 17/8 هزار میلیارد ریال هزینه، و فراوانی نسبی تست‌های کلیدی (TSH، CBC، گلوکز، کراتینین، UA، 25-OH Vit D) ) از 31 استان گردآوری شد. الگوریتم K-Means برای الگوی منطقه‌ای‌بندی الگوهای تجویز، تحلیل واریانس ANOVA برای اعتبارسنجی تفاوت‌ها و تحلیل مؤلفه‌های اصلی (Principal component analysis) PCA برای شناسایی متغیرهای اصلی به‌کار رفت. تحلیل‌ها با استفاده از Python و کتابخانه Scikit-learn انجام شد. داده‌ها به‌صورت تجمیعی و بدون اطلاعات هویتی پردازش شدند.یافته‌ها: الگوی منطقه‌ای 1 شامل 7 استان (تهران، خراسان رضوی، فارس، آذربایجان غربی، گیلان، همدان، یزد) با پوشش 39 درصد جمعیت (15,691,287 نفر) بود. این الگوی منطقه‌ای با فراوانی بالای TSH (8-10 درصد) و 25-OH Vit D (5-12 درصد)، تمرکز بر غربالگری تیروئید و کمبود ویتامین D را نشان داد. الگوی منطقه‌ای 2 شامل 9 استان (اصفهان، البرز، آذربایجان شرقی، اردبیل، زنجان، سمنان، ایلام، بوشهر، خراسان شمالی) با پوشش 19/2درصد جمعیت (7,728,040 نفر) بود و با فراوانی گلوکز (5-6 درصد) و کراتینین (5 درصد)، تجویز برای دیابت و بیماری‌های کلیوی را برجسته کرد. الگوی منطقه‌ای 3 شامل 10 استان (خوزستان، کرمان، سیستان و بلوچستان، کردستان، گلستان، قزوین، کرمانشاه، چهارمحال و بختیاری، کهکیلویه و بویراحمد، خراسان جنوبی) با پوشش 29/7 درصد جمعیت (11,942,624 نفر) بود و با فراوانی CBC (7-8 درصد)، بیماری‌های خونی را نشان داد. الگوی منطقه‌ای 4 شامل 5 استان (مازندران، قم، لرستان، مرکزی، هرمزگان) با پوشش 12/1 درصد جمعیت (4,870,662 نفر) بود و الگویی غربالگری‌محور با فراوانی‌های متوسط (3-5 درصد) داشت.تفاوت الگوی منطقه‌ای‌ها معنی‌دار بود (0/05 > P).نتیجه‌گیری: تنوع منطقه‌ای در تجویز تست‌ها نابرابری در بهره‌مندی و هزینه‌ها را نشان می‌دهد. الگوی منطقه‌ای 1 هزینه‌های بالا و الگوی منطقه ای 4 کارآیی بیشتری داشت. سیاست‌گذاری منطقه‌ای برای بهینه‌سازی تجویز، کاهش هزینه‌ها و بهبود عدالت در دسترسی ضروری است. تحقیقات آینده باید عوامل اجتماعی- اقتصادی، سیاست‌های بیمه‌ای و تأثیر زیرساخت‌های سلامت را بررسی کنند.