فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مکتب فرمالیسم روسی، که با مبانی نظری رومن یاکوبسن قوام گرفت، یکی از پیشرفت‌های محوری در نقد ادبی و زبان‌شناسی قرن بیستم به شمار می‌آید. هدف از این پژوهش، بازخوانی نظام‌مند آراء کمتر بازخوانی شدۀ وی در زبان فارسی است تا نقش بنیادین این مکتب در تحول نقد ادبی مدرن نمایان گردد. لذا با روش توصیفی-تحلیلی، مجموعه سخنرانی‌های یاکوبسن در دانشگاه برنو به‌صورت دقیق بررسی شده‌اند تا نشان داده شود که فرمالیسم روسی، در چهارچوب دیدگاه یاکوبسن، فراتر از تمرکز صرف بر ویژگی‌های صوتی و زیبایی‌شناختی زبان شعری، به مطالعۀ ساختارهای درونی، معناشناسی و روابط پیچیدۀ صوت و معنا در متن شعری پرداخته است. یاکوبسن با تأکید بر تمایز میان معنای لغوی واژه و رابطۀ ارجاعی آن به واقعیت، و معرفی مفاهیمی چون «کارکرد شاعرانه» و «وجه غالب»، نقد ادبی را از رویکردی صرفاً تاریخی، ایدئولوژیک و محتوایی به محوری قابل تعمیم به دیگر حوزه‌های هنر تبدیل کرد. برخلاف نقدهای ناعادلانه و فشارهای سیاسی، فرمالیسم با تلفیق زبان‌شناسی ساختاری، فلسفۀ زبان و زیباشناسی، قابلیت تحلیل نظام‌مند متن‌های ادبی را فراهم آورد و نقشی کلیدی در شکل‌گیری نقد ساختارگرایی و نشانه‌شناسی ایفا نمود. درعین‌حال، یاکوبسن به محدودیت‌ها و پارادوکس‌های درونی مکتب نیز اشاره دارد؛ از جمله تمرکز بیش از حد بر استقلال فرم از زمینه‌های تاریخی و اجتماعی که می‌تواند فهم کامل و دیالکتیکی از هنر را محدود کند. این پژوهش ضمن نشان دادن اهمیت سخنرانی‌های یاکوبسن به‌عنوان منبعی ارزشمند، تأکید می‌کند که فرمالیسم روسی با وجود چالش‌های نظری خود، همچنان در مطالعات زبان و ادبیات جایگاه ویژه‌ای دارد.