نقش فضای مجازی در شکل دهی و راهبری کنش سیاسی- اجتماعی؛ مورد مطالعه: تونس و مصر
نویسندگان
1 دانشجوی کارشناسی ارشد علوم سیاسی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران
doi
10.22034/jgeoq.2025.470941.4125چکیده
در یک دهه اخیر، رسانههای اجتماعی به بستری مهم برای بروز و گسترش اعتراضات مردمی در کشورهای مختلف، بهویژه در خاورمیانه، تبدیل شدهاند. یکی از برجستهترین نمودهای این پدیده، نقش رسانههای اجتماعی در جنبشهای سیاسی بهار عربی در سال 2011، بهویژه در تونس و مصر، است. پرسش اصلی این پژوهش آن است که پلتفرمهای مختلف شبکههای اجتماعی چگونه بر کنشهای سیاسی در این دو کشور تأثیر گذاشتهاند؟ هدف پژوهش، تحلیل و تبیین سازوکارهای اثرگذاری این پلتفرمها بر شکلگیری و گسترش اعتراضات و نحوه مشارکت شهروندان در فضای عمومی مجازی در شرایط سرکوب شدید سیاسی است. فرضیه اصلی پژوهش این است که رسانههای اجتماعی با در دستگیری افکار عمومی و ایفای نقش در هدایت و هماهنگی پیامها، توانستهاند در روند کنشهای سیاسی در تونس و مصر نقشی فعال ایفا کنند. پژوهش حاضر به روش کیفی و با استفاده از دادههای اسنادی و کتابخانهای انجام شده و از ابزارهایی مانند فیشبرداری، جداول، نمودارها و نقشهها برای گردآوری و تحلیل اطلاعات بهره گرفته شده است. یافتهها نشان میدهد که رسانههای اجتماعی بهویژه در مراحل اولیه اعتراضات، نقش تسهیلگر در سازماندهی و انتشار سریع اطلاعات داشتهاند. با این حال، این رسانهها بهعنوان علت بروز انقلابها عمل نکردهاند، بلکه ابزارهایی قدرتمند برای تسریع، هماهنگی و اطلاعرسانی در اختیار فعالان سیاسی و شهروندان قرار دادهاند. مطالعه موردی تونس و مصر نشان میدهد که رسانههای اجتماعی میتوانند به شهروندان عادی امکان نقشآفرینی مستقیم در فضای سیاسی و اطلاعرسانی بدهند.
