فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

در معماری و شهر ایرانی–اسلامی، فضا همواره فراتر از کالبد مادی معنا می‌یابد و به عرصه‌ای برای بروز زمان، حافظه و تجربه‌ی زیسته‌ی انسان بدل می‌شود. شهرهای تاریخی ایران، به‌ویژه در ساختار میادین و محورهای اصلی خود، بیانگر نوعی درک قدسی از زمان و تداوم فرهنگی‌اند. بر این اساس، پژوهش حاضر با هدف تحلیل تلفیقی نسبت میان زمان، مکان و حافظه‌ی جمعی در فضاهای شهری ایرانی، دو نمونه‌ی شاخص یعنی میدان نقش‌جهان اصفهان و میدان ساعت تبریز را مورد مطالعه تطبیقی قرار می‌دهد. روش تحقیق، ترکیبی از رویکرد نشانه‌شناسی و پدیدارشناسی فضا است که ضمن بررسی لایه‌های کالبدی و بصری، به تحلیل تجربه‌ی حسی و ادراکی کاربران فضا نیز می‌پردازد. داده‌ها بر پایه‌ی مشاهده‌ی میدانی، تحلیل تصویری، و مطالعه‌ی منابع مکتوب گردآوری و با شیوه‌ی تفسیری تحلیل شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهد که میدان نقش‌جهان با نظم هندسی، محورهای متقارن و تکرار الگوهای تناسب، بازتابی از مفهوم «زمان مقدس» و وحدت در کثرت در اندیشه‌ی ایرانی است؛ در حالی‌که میدان ساعت تبریز، با برج مرکزی و صدای زنگ تکرارشونده‌ی خود، زمان را به حافظه‌ای شنیداری و جمعی تبدیل می‌کند. نتایج نهایی حاکی از آن است که در شهر ایرانی–اسلامی، فضا تنها ظرف عملکردی نیست، بلکه زبانی فرهنگی برای بیان تجربه‌ی وجودی انسان است؛ زبانی که از پیوند نور، صدا و هندسه شکل می‌گیرد و از طریق آن، گذشته و حال در حافظه‌ی زنده‌ی شهر تداوم می‌یابند.