فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه در مدیریت جامع آبخیز، ارزیابی وضعیت و پویایی سلامت حوزه آبخیز به‌عنوان یکی از ابزارهای کلیدی برای شناسایی و اجرای پاسخ‌های مدیریتی کارآمد ضروری است. آسیب‌شناسی منابع آب و خاک و دلایل بروز مشکلات مختلف در حوزه‌های آبخیز، گامی بنیادین و اساسی در مدیریت پایدار منابع طبیعی به شمار می‌آید. این شناخت نه‌تنها امکان تحلیل عوامل تهدیدکننده را فراهم می‌کند، بلکه زمینه‌ساز شناسایی راه‌کارهای مناسب برای حفاظت و احیای منابع آبخیز نیز است. چارچوب DPSIR (نیروهای محرکه، فشارها، وضعیت، تأثیر و پاسخ) به‌عنوان یک مدل تحلیلی جامع، روابط علت و معلولی میان عوامل مختلف را تبیین کرده و به‌طور مؤثر وضعیت سلامت حوزه آبخیز را ارزیابی می‌نماید. هدف این پژوهش استفاده از چارچوب DPSIR برای تحلیل جامع وضعیت سلامت حوضه و شناسایی عوامل کلیدی مؤثر در کاهش آن، با تمرکز بر حوزه آبخیز سد ایلام است تا امکان ارائه راه‌کارهای مدیریتی مؤثر و پایدار فراهم شود.   مواد و روش‌‌ها به‌منظور شناسایی دقیق عوامل مرتبط با هر یک از مولفه‌های چارچوب DPSIR، ابتدا مطالعات کتابخانه‌ای و بررسی منابع علمی به‌منظور دستیابی به ادبیات نظری و پژوهش‌های پیشین انجام شد. سپس، بازدیدهای میدانی از حوزه آبخیز برای ارزیابی وضعیت موجود و مشاهده مستقیم شرایط طبیعی و انسانی منطقه صورت گرفت. در ادامه، با برگزاری جلسات طوفان فکری و مصاحبه‌های نیمه‌ساختار یافته با کارشناسان و ذی‌نفعان محلی ازجمله آبخیزنشینان، اطلاعات جامعی درباره‌ آسیب‌ها و عوامل مؤثر بر آن‌ها گردآوری شد. بر اساس یافته‌های اولیه، پرسشنامه‌ای طراحی شد که روایی آن به‌وسیله جمعی از خبرگان تأیید شد. به‌منظور سنجش پایایی، از روش آلفای کرونباخ استفاده شد و نتایج حاصل پایایی مناسب پرسشنامه را نشان داد. نظرسنجی با استفاده از مقیاس لیکرت از 20 کارشناس و 20 آبخیزنشین انجام شد. سپس برای تحلیل داده‌ها و اولویت‌بندی گویه‌ها از دیدگاه مشارکت‌کنندگان، از آزمون فریدمن بهره گرفته شد تا اهمیت هر عامل در چارچوب DPSIR به‌دقت مشخص شود.   نتایج و بحث طبق نتایج، در حوزه آبخیز سد ایلام پنج نیرو محرکه باعث ایجاد شدن 34 فشار بر منابع آبخیز و فشارها نیز به نوبه خود باعث به وجود آمدن 11 وضعیت نابه‌سامان در حوزه آبخیز شده است. وضعیت‌های موجود نیز 20 اثر ناخواسته را به‌دنبال داشته است. همچنین برای بهبود وضعیت موجود 32 پاسخ مدیریتی ارائه شد. در ادامه ماتریس روابط میان عوامل هر یک از مولفه‌های اصلی چارچوب DPSIR و اولویت‌بندی آن‌‌ها از دیدگاه دو گروه کارشناسان و خبرگان انجام گرفت. طبق نتایج میزان تطابق اولویت‌های مشترک در میان 40 درصد از مهم‌ترین اولویت‌ها به‌صورت 50 درصد برای نیرو محرکه، 69 درصد برای مولفه فشار، 80 درصد برای مولفه وضعیت، 75 درصد برای مولفه اثر و 84 درصد برای مولفه پاسخ بوده است.   نتیجه‌‌گیری برنامه‌ریزی و سیاست‌گذاری برای دستیابی به توسعه اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی پایدار نیازمند دسترسی به اطلاعات دقیق و جامع از شرایط و پویایی‌های حوزه‌های آبخیز است. نتایج این مطالعه نشان می‌دهد که شناسایی و به‌کارگیری راهکارهای مدیریتی مناسب می‌تواند نقش تعیین‌کننده‌ای در بهبود سلامت منابع طبیعی و اکوسیستم‌های حوزه آبخیز داشته باشد. این پژوهش با هدف شناسایی و اولویت‌بندی پاسخ‌های مدیریتی به‌منظور بهبود وضعیت محیط زیستی حوضه مورد مطالعه انجام شده است. تحلیل‌های انجام‌ شده با استفاده از رویکرد DPSIR، به‌عنوان چارچوبی کارآمد که امکان تحلیل علت و معلول را برای مسائل محیط زیستی را فراهم می‌کند؛ ابزارهایی را برای شناسایی مشکلات و چالش‌های اصلی حوضه فراهم کرده است و به شناسایی عوامل و فشارهای اصلی وارد بر منابع طبیعی پرداخته است. از این‌رو، پاسخ‌های مدیریتی ارائه‌شده می‌توانند به‌عنوان راهکارهای اجرایی برای بهبود شرایط موجود و پیشگیری از مشکلات آینده در مدیریت پایدار منابع طبیعی و اکوسیستم‌های حوضه مورد نظر استفاده شوند. این پاسخ‌های مدیریتی نه‌تنها از جنبه علمی بلکه در بعد اجرایی نیز نقش مهمی در توسعه و پیاده‌سازی برنامه‌های جامع مدیریت حوزه‌های آبخیز ایفا می‌کنند و راهکارهای عملی و مؤثری را برای تصمیم‌گیران به‌منظور بهبود وضعیت منابع طبیعی و اکوسیستم‌ها ارائه می‌دهند.