فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

چکیده مبسوط مقدمه امروزه اثرات ناشی از پدیده تغییر اقلیم در تمامی نقاط کره زمین به چشم می‌خورد که از مهم‌ترین آنها می‌توان به وقوع سیل و خشکسالی­‌های مکرر اشاره کرد. این دو پدیده آثار زیان‌بار فراوانی ازجمله مسائل اقتصادی، اجتماعی و محیط زیستی به همراه دارند. علی‌رغم پدیده سیلاب که در لحظه و با شدت به وقوع می‌پیوندد، پدیده خشکسالی به مرور و تدریجی مناطق را تحت تأثیر قرار می‌دهد. پدیده‌های سیل و خشکسالی در مناطق خشک و نیمه‌خشک ازجمله استان کرمان آثار مخرب بسیاری را به وجود آورده‌اند. لذا، در این پژوهش در قالب یک مطالعه مروری به جمع‌آوری اطلاعات در خصوص سیل و خشکسالی‌های دو دهه اخیر در استان کرمان پرداخته شده است تا از نتایج آنها جهت گذر از این رخدادها بهره گرفته شود.      مواد و روش‌­ها در پژوهش مروری حاضر، به جمع‌آوری و مطالعه مقالات و گزارش‌های مرتبط با پدیده‌های سیل و خشکسالی در استان کرمان پرداخته شده است که در این خصوص از 49 مقاله فارسی کاربردی موجود (1402-1383 هجری خورشیدی) و نه مقاله انگلیسی (2023-2012 میلادی) بهره برده شد. در یک تقسیم‌­بندی کلی، استان کرمان براساس میانگین طول و عرض جغرافیایی به چهار منطقه تقسیم شد که به‌ترتیب منطقه شمال غرب و جنوب شرق با اختصاص 35 درصد و 34 درصد از استنادات، بیشترین میزان مطالعات را به خود اختصاص دادند و 73 درصد از منابع این پژوهش مربوط به مطالعات خشکسالی در استان است، که نشان‌دهنده قدمت حضور این پدیده در سطح استان است. در این پژوهش، 27 درصد از مطالعات مورد بررسی از پرسشنامه استفاده نمودند و پرکاربردترین نرم‌افزارهای آماری و تحلیلی مورد استفاده به‌ترتیب نرم‌افزار آماری SPSS  با سهم 26 درصد و نرم‌افزار مبتنی بر GIS با سهم 24 درصد بوده‌اند.   نتایج و بحث پدیده‌های سیلاب و خشکسالی در استان کرمان در سال‌های اخیر نسبت به گذشته به لحاظ شدت و تعدد رو به فزونی هستند و نمی‌توان تأثیر آنها بر جامعه را انکار کرد. کاهش ریزش‌های جوی و شروع پدیده خشکسالی در استان کرمان از سال 1377 آغاز شده و همواره با یک روند نوسانی (خشکسالی متوسط تا شدید) در همه نقاط استان دیده می‌شود. به‌عنوان نمونه آمار ثبت شده در سد تنگوئیه سیرجان نشان می‌دهد که متوسط بارندگی این منطقه از 185 میلی‌متر در سال‌های 80-1365 به 158 میلی‌متر در بازه زمانی 95-1380 کاهش یافته است. همچنین، متوسط ورودی به حوضه بین سال‌های 80-1364 حدود 63 میلیون مترمکعب در سال بوده است که در بازه زمانی 95-1380 با کاهش 86 درصد به هشت میلیون مترمکعب رسیده است که ناشی از بروز خشکسالی و همچنین، عدم بهره‌­برداری اصولی از سازه‌­های بالادست سد است. همچنین، آمار ثبت شده از سد جیرفت نیز نشان می‌دهد که متوسط بارندگی در این منطقه بین سال‌های 80-1370، 194 میلی­‌متر بوده و از سال 1380 تا 1395 با کاهش 23 درصد به 150 میلی‌متر رسیده است. متوسط میزان جریان ورودی به حوضه نیز بین سال‌های 80-1370، حدود 680 میلیون مترمکعب در سال بوده است که طی سال‌های 95-1380 با کاهشی معادل 80 درصد به 130 میلیون مترمکعب رسیده است. در خصوص سیلاب‌های رخ داده شده نیز بر اساس آمار ثبت شده در ایستگاه‌های هیدرومتری استان کرمان تعداد 2294 روز سیلابی طی سال­‌های آبی 98-1381 ثبت شده که میانگین بیشترین حجم دبی اندازه­‌گیری شده مربوط به سیلاب روز 1395/11/30 به مقدار 833.33 مترمکعب در روز و دبی اوج 1202 مترمکعب در ساعت در ایستگاه یالخری رودخانه نساء بم است. با توجه به روند افزایشی وقوع پدیده‌های مذکور در سطح استان، در این پژوهش، با مرور مطالعات انجام شده، به بررسی عوامل مؤثر در وقوع، پیامدها و آسیب‌های ناشی از آنها و راهکارهای مدیریتی جهت کاهش مخاطرات سیل و خشکسالی پرداخته شد.   نتیجه­‌گیری جمع‌­بندی نتایج به‌دست آمده نشان می‌­دهد، بیشترین تهدید استان کرمان در خصوص پدیده خشکسالی است که تمام استان از آثار آن رنج می­‌برد. طبق نتایج حاصل، شیب خط روند شاخص خشکسالی بارش-تبخیرتعرق استاندارد شده طی دوره آماری 75-1369 برابر 0.046+ بوده که حاکی از کاهش خشکسالی در استان و در دوره‌های آماری 89-1376 و 1390-97 به‌ترتیب برابر با 0.031- و 0.01- بوده که بیانگر افزایش شدت خشکسالی در سال‌های اخیر است. همچنین، وقوع پدیده‌ سیلاب نیز رو به فزونی است و این پدیده بیشترین خسارات را در کمربند شمال غرب–جنوب شرق استان و در مناطق مرتفع به جا گذاشته است. این دو پدیده آثار بسیار مخربی در زمینه‌های مختلف از خود برجای می‌گذارند که بیشترین آسیب‌ها بر مسائل اجتماعی است و پس از آن، مسائل اقتصادی و زیست محیطی ظاهر می‌شوند. همچنین، باید خاطر نشان کرد که سیلاب و خشکسالی دو پدیده جدا از هم نیستند و باید با یکدیگر مورد بررسی و ارزیابی قرار گیرند تا بتوان مناسب‌ترین راهکارها را برای گذر از آنها ارائه داد. لذا، با توجه به نتایج تأمل برانگیز حاصل از این پژوهش، ارائه یک برنامه‌ریزی دقیق با چشم‌انداز بلندمدت در زمینه مدیریت منابع آب و توجه به تغییر و تحولات بنیادی در قوانین مربوط به آب ضروری است.