پیامدگرایی و مسأله‌ی اخلاقی توجیه استفاده از ابزار بد برای نیل به غایت خوب

نویسندگان

1 استادیار حقوق جزا و جرم‌شناسی، دانشکده‌ی علوم انسانی و اجتماعی، دانشگاه کردستان، سنندج، ایران

doi
10.22124/jol.2025.27269.2467
چکیده

پیامدگرایان کاربست کیفر را بر پایه‌ی برآمدِ آن در بازپروری مرتکب، تضمین خوشبختی عمومی، بازدارندگی عام و خاص توجیه می‌کنند. جدی‌ترین پرسش فراروی چنین دلایل توجیهی این است که آیا استفاده از ابزار بد (شرّ) در راستای تحقق غایت خوب، امری اخلاقی است؟ در این مقاله با اتکا به روشی توصیفی-تحلیلی، بیان شده است اِعمال کیفر، ایراد درد و رنج بر جسم و روان محکومان است و توجیه آن بر اساس غایت خوب-با فرض وجود تعریفی از امر خوب- و انگیزه‌های خیرخواهانه قابل نقد است و این امر، توجیه کاربرد ابزار بد برای تحقق غایت خوب را درپی خواهد داشت. در عین حال، کیفردهی، برخلاف برخی وظایف اولیه و مطلق-که مورد پذیرش پیامدگرایان نیز هست- چون ممنوعیت ایراد درد و رنج بر دیگری‌ست. همچنین، پیامدگرایان نمی‌توانند اثبات کنند میان اِعمال نوع و میزان خاصی از کیفر و بازدارندگی یا بازپروری مرتکب و حتی تضمین خوشبختی عمومی رابطه‌ی علّی وجود دارد. همچنین، استفاده‌ی ابزاری از مرتکب برای بازدارندگی عام، بر پایه‌ی مثبت‌هایِ کاذبِ پیش‌گویانه در اثرگذاری کیفر است و آمار قابل توجه تکرار جرم و بازگشت به زندان در میان مرتکبان حرفه‌ای، خود گویای شکست ایده‌ی بازدارندگی خاص است.