واکاوی آب و هوایی درصد ابرناکی در ایران

نویسندگان

1 دانشجوی دکتری آب ‌و هواشناسی، گروه جغرافیا طبیعی، دانشکدة علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی،دانشگاه اصفهان

2 استادیار آب ‌و هواشناسی، گروه جغرافیا طبیعی، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی دانشگاه اصفهان

3 دانشیار آب هواشناسی، گروه جغرافیا طبیعی، دانشکده علوم جغرافیایی و برنامه‌ریزی دانشگاه اصفهان

doi
10.22111/gdij.2025.50957.3714
چکیده

در این پژوهش، از داده‌های درصد ابرناکی سنجندهای مودیس تررا برای صبح و مودیس آکوا برای بعدازظهر در بازۀ زمانی 20 ساله، استفاده شد. برای پردازش داده‌ها از روش تحلیل مؤلفة‌ اصلی و روش تحلیل خوشه‌ای، بهره برده شد. میانگین بلندمدت درصد ابرناکی ایران در پیش‌ازظهر 3/26، بعدازظهر 6/28 و میانگین روزانه 4/27 درصد می‌باشد که کمتر از نصف متوسط جهانی است. ابرناکی از توزیع فصلی برخوردار بوده و در ماه‌های سرد بیش از 40 درصد است. در ماه می به­شدت از میزان ابرناکی کاسته شده و از ژوئن تا اکتبر در حدود 10 درصد است. در دورة سرد به­ویژه ماه‌های ژانویه و فوریه ابرناکی صبح بیشتر است در حالی­که در دورة گرم سال ابرناکی بعدازظهر بیشتر از صبح است. مؤلفة اول، نمایندة اقلیم­شناسی ابرناکی در ایران است. سواحل و پسکرانه‌های دریای خزر از سایر بخش‌های کشور متمایز است. نقش ارتفاعات، به­ویژه البرز از طریق سد کنندگی و زاگرس از طریق اروگرافیک، در شکل‌گیری تراکم ابری، آشکار است. مؤلفة دوم، نمایندة فعالیت‌های همرفتی است. الگوی ابرناکی تابستانه در ناحیة خزری تحت­تأثیر اثر دریاچه‌ای و در منطقة جنوب­شرق کشور تحت­تأثیر موسمی هند، فعال است. مؤلفة سوم حاکمیت ابرناکی در دورۀ گذار است. این دورۀ حاکمیت ابرناکی در منطقة خزری، شمال آذربایجان، کوهستان سهند، سبلان و ارتفاعات مرزی ایران و ترکیه است. الگوی بهاره در ماه می و الگوی پاییزه در اکتبر به اوج می‌رسد. مؤلفة چهارم بیشتر ماهیت محلی دارد و شکل دیگری از الگوی ابرناکی بهاره را در قلل واقع در خط­الرأس کوهستان‌های البرز مرکزی، حوضة دریاچة ارومیه، سهند، سبلان، چهل­چشمة کردستان و ارتفاعات مرزی ایران و ترکیه را نمایش­می‌دهد. درصد ابرناکی از نظر زمانی به سه دورة؛ سرد، گذار و گرم و به­لحاظ مکانی به هفت ناحیه قابل افراز است. مقدار ابرناکی در ایران از شمال­غرب به جنوب­شرق کاهش می‌یابد.