فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

باد شمال یکی از رویدادهای جوّی مهم منطقۀ خاورمیانه و عراق است که در دورۀ گرم سال فعال شده و موجب رخداد توفان‌های گرد و غبار در منطقه می‌شود. هدف از این پژوهش، بررسی اقلیم‌شناسی باد شمال با استفاده از داده‌های بلندمدت است. برای دستیابی به این هدف، داده‌های ساعتی فشار تراز دریا، ارتفاع ژئوپتانسیل، بادِ مداری و باد نصف‌النهاری برای 4 تراز 1000، 850، 700 و 500 هکتو پاسکال و دورۀ 44 ساله و در تفکیک مکانی 25/0 درجۀ قوسی از پایگاه دادۀ کوپرنیکوس برداشت شد. برای هر متغیر و هر تراز با توجه به محدودۀ مورد مطالعه، ماتریسی به ابعاد 365×17061 مهیا شد و درنهایت داده‌های بلندمدت فشار تراز دریا، مبنای کار قرار گرفت. تحلیل مؤلفۀ اصلی فشار تراز دریا نشان داد که مؤلفۀ اول معرّف سازوکار باد شمال تابستانه است. پراکنش مکانی این مؤلفه استقرار الگوی کم‌فشار در منطقۀ خلیج فارس و حاکمیت الگوهای پرفشار در ارتفاعات زاگرس، کوه‌های قفقاز و اروپای شرقی است. بازۀ زمانی حاکمیت باد شمال تابستانه از ماه می تا اواخر سپتامبر است. مؤلفۀ دوم تبیین‌کنندۀ باد شمال زمستانه است. پراکنش مکانی این مؤلفه، استقرار الگوی کم‌فشار بر دریای سرخ و الگوی پرفشار بر کوه‌های زاگرس و قفقاز را نشان می‌دهد. پهنه‌بندی مکانی فشار تراز دریا، الگوی کلی استقرار سامانه‌های فشار شامل کم‌فشار خلیج فارس، منطقۀ پرفشار که بیشتر بخش‌های شمالی و غربی منطقه و بخش حایل که بین منطقۀ کم‌فشار و پرفشار رد و بدل می‌شود را شامل می‌شود. این نقشه نشان می‌دهد که وزش باد شمال تحت‌تأثیر شیو فشار کانون‌های فشار شمالی (ترکیه دریای سیاه) و غربی (مدیترانه، شمال آفریقا-عربستان) قرار دارد که باعث می‌شود شار هوا از سمت شمال‌غرب به سمت جنوب‌شرق و در امتداد زاگرس به حرکت درآید. باد شمال تابستانه در تراز 1000 هکتوپاسکال در امتداد جلگۀ بین‌النهرین از شمال غرب به سمت جنوب شرق می‌وزد و در ماه ژوئیه به اوج فعالیت خود می‌رسد. در نقشۀ تراز 1000 هکتوپاسکال، باد شمال در مرز سوریه غربی است اما در جنوب مدار 35 درجه تغییر جهت داده و به سمت جنوب شرق متمایل می‌شود. باد شمال در ترازهای پایین حرکت می‌کند و دیوارۀ بلند رشته‌کوه زاگرس مانع گسترش باد شمال به بخش‌های داخلی ایران شده و آن را به سمت شمال خلیج فارس هدایت می‌کند. شدت باد شمال تابستانه در تراز 850 نسبت‌به تراز 1000 هکتوپاسکال بیشتر بوده و جهت شمال غربی دارد.