تحلیل ویژگیهای فنی و هنری دَر و پنجرههای چوبی در نگارههای تیموری و صفوی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری، رشته تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنر، دانشگاه شاهد، تهران، ایران.
2 دانشیار، گروه صنایعدستی، دانشکده هنرهای کاربردی، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران.
doi
10.22070/negareh.2024.18627.3319چکیده
مقدمه: نگارگری به دلیل همجواری با هنرهای مختلفی همچون نقاشی، شعر و خوشنویسی سیر تکاملی خود را در ادوار مختلف اسلامی طی کرده و بیشترین بهرهگیری از تزیینات و عناصر وابسته به معماری را میتوان در سدههای 9 تا 11 هجری و بهویژه در مکتب هرات و تبریز دوم مشاهده کرد که در این بین دَر و پنجرهها در نگارگری به دلیل بازنمایی خصوصیات هنری و فنی جهان واقعیت، گستره قابلتأملی را روایت کرده است.اهداف و سؤالها: هدف پژوهش حاضر گونهشناسی دَر و پنجره در نگارههای دوران تیموری و صفوی از منظر هنری و فنی است. ازاینرو، در پی پاسخ به این سؤال است که دَر و پنجرهها در نگارههای این دوران از منظر هنری و فنی به چند دسته طبقهبندیشده و نقاط افتراق و اشتراک آنها چیست؟روشها: این پژوهش ازنظر هدف، کاربردی و از نوع کیفی است که به شیوۀ توصیفی و تحلیلی – تطبیقی انجامشده و گردآوری اطلاعات نیز بهصورت کتابخانهای است.یافتهها و نتایج: نتایج پژوهش حاضر نشان میدهد که دَر و پنجرهها در دورۀ تیموری و صفوی در جایگاه، عملکرد، شکل، تزیین، میزان فراوانی، حالت ترسیم و موقعیت جایگذاری قابلطبقهبندی هستند. دَرها به دو نوع ورودی اصلی و داخلی، عملکرد تزیین بنا و منظر، شکلهای مستطیلی، محرابی، هلالی، با تزئین و دارای کتیبه و فاقد کتیبه است. پنجره و بالکن نیز در چهار نوع پنجره، شباک، روشندان و دارآفرین هستند. حالت ترسیم باز، نیمهباز و بسته، فراوانی پنجره و بالکن بیشتر بوده و همچنین موقعیت جایگذاری با حالات گوناگون قابلمشاهده است. تزیینات در سه دستۀ گره هندسی، اسلیمی و ختایی با فن مشبک، منبت، کندهکاری، خاتم و غالب نقوش هندسی بر مبنای شش و هشتضلعی است. مصالح بهکاررفته چوبی در سه نوع مینا، منبت، خاتم و نیز تلفیق چوب و فلزاند. عنصر تزیینی تاج فقط بر روی دَرهای ورودی دورۀ صفوی بهکاررفته و شکل محرابی در دورۀ تیموری نسبت به دورۀ صفوی فراوانی بیشتری دارد.
