فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: تا سال 2014 که از فرش‌های نویافتۀ ساسانی رونمایی شد، دانسته‌ها دربارۀ طرح، نقش و رنگ فرش‌های پیش از اسلام محدود به قالی پازیریک بود. نقوش برخی از این فرش‌ها، شبیه پازیریک و مؤید ریشه‌های ایرانی سنتِ طراحی قالی پازیریک است. از سویی با استناد به دیگر آثاری که از دورۀ هخامنشی تا اوایل سلجوقی در جغرافیای ایران فرهنگی یافت شده ‌است، می‌توان رد سنتی تصویری را شناسایی کرد که در این دورۀ زمانی تراداد شده و ادامه یافته است؛ اما میان پازیریک و نمونه‌های ساسانی، بیش از هزار سال فاصله است. بنابراین، یافتن ریشه‌های یک سنت تصویری ادامه‌دار، نیاز به بررسی موشکافانه‌تر بر آثاری جز فرش‌ها دارد؛ ازاین‌رو باید به منابعی مراجعه کرد که ریشه‌هایی مشترک را می‌نمایانند. به نظر می‌رسد سنت‌های طراحی فرش پیش ‌از اسلام، در سده‌های اولیۀ اسلامی نیز ادامه داشته‌اند. اهداف و سؤال‌ها: هدف این پژوهش شناسایی سنت‌های طراحی و نقش‌زنی فرش‌های ایرانی از دورۀ هخامنشی تا اوایل سلجوقی بر پایۀ تطبیق داده‌های پیشین و نویافته است و می‌کوشد به این پرسش‌ها پاسخ دهد که سنت‌های طراحی و نقش‌زنی فرش‌های ایرانی از دورۀ هخامنشی تا اوایل سلجوقی چه بوده است؟ سنت‌های طراحی و نقش‌زنی فرش‌های ایرانی از دورۀ هخامنشی تا اوایل سلجوقی چگونه دگرگون شده‌اند؟ روش‌ها: روش این پژوهش توصیفی-تاریخی است. روش گردآوری داده‌ها اسنادی و ابزار آن فیش‌برداری است. جامعۀ آماری کلیۀ نمونه‌های در دسترس (فرش‌ها، یافته‌های تصویری و باستان‌شناسی) است که بر اساس آن‌ها می‌توان به شناسایی طرح و نقش فرش‌های بافته‌شده در این دوره پرداخت. یافته‌ها و نتایج: نتایج نشان می‌دهد بر اساس مستندات کنونی سنت‌های طراحی فرش در ایران از دورۀ هخامنشی تا اوایل سلجوقی بدون تغییرات پایه‌ای ادامه یافته‌اند؛ فراگیرترین طرح‌ها واگیره‌ای و تصویری بوده و نمونۀ نخستینی از افشان نیز از دورۀ ساسانیان به‌جای مانده است. نقوشی که در طرح‌ها جای‌گذاری شده‌اند، جانوری، گیاهی، انسانی، عجایب‌نگاری، هندسی و انتزاعی هستند.