شمایلشناسی نقش فرد لمیده بر تخت در نقوشبرجستۀ صخرهای دوره اشکانی
نویسندگان
1 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده هنر، معماری و شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
2 استادیار گروه پژوهش هنر، دانشکده هنر، واحد تهران مرکزی، دانشگاه آزاد اسلامی، تهران، ایران.
3 استادیار گروه هنر، دانشکده هنر، معماری و شهرسازی، واحد علوم و تحقیقات، تهران، ایران.
doi
10.22070/negareh.2024.19534.3422چکیده
مقدمه: نقش فرد لمیده بر تخت در شمایلنگاری هنر باستان، بیانگر صحنهای از ضیافت است که نخست در نقشبرجستههای آشوری و سپس در دورۀ هخامنشی در حوزه مدیترانه رواج یافت. گستره این آیکون در دورۀ اشکانی به حوزۀ ایران کنونی میرسد. در این شمایل، فردی لمیده بر تخت تصویر شده که در دست او چپ یک کاسه یا پیاله و دست راست نیز در حالتهای مختلفی نمایش دادهشده است.اهداف و سؤالها: هدف از این پژوهش شناسایی و تبیین حالتهای مختلف فرد لمیده بر تخت و معانی نهفته در آن است. این پژوهش در پی پاسخ به این دو پرسش است: 1. شمایل فرد لمیده بر تخت و حالت لمیدگی آن حاوی چه مضامین و مفاهیمی بوده است؟ 2. این شمایل چه نقش و جایگاهی در بافت فرهنگی ایران دورۀ اشکانی داشته است؟روشها: این پژوهش با روش توصیفی-تحلیلی و بر پایۀ گردآوری اطلاعات کتابخانهای و اسنادی انجامشده است. همچنین تحلیل شمایلها با رویکرد شمایلشناسانۀ اِروین پانوفسکی در سه مرحله انجامگرفته است.یافتهها و نتایج: نتایج پژوهش نشان میدهد که در ده نقشبرجستۀ اشکانی، شمایل فرد لمیده بر تخت، ضیافت سمپوزیوم (مرحله نوشیدن) را نمایش میدهد که نوعی احساس تمایل به خواب و استراحت (برای آرامش ابدی یا مرگ)؛ پس از یک پیروزی بزرگ است که توأم با نوشیدن مایع مقدس، برای جاودانه شدن است. این وامگیری فراتر از ویژگیهای صرفاً سبکشناسی و شمایلنگاری بوده و به سمت انتقال کامل شمایلنگاری هرکول در یک زمینه مزداپرستی است که متأثر از گسترش فلسفه رواقیون و پیدایش مذاهب التقاطی در سه سدۀ نخست میلادی است. به عبارتی شمایل فرد لمیده بر تخت در نقشبرجستههای اشکانی، شام آخر ایرانی است.
