فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

مقدمه: معراج­‌نگاری حضرت محمد(ص) در تاریخ فرهنگ، هنر و تمدن اسلامی همواره موردتوجه بوده است. مصورسازی این باور دینی در طول اعصار مختلف با توجه به سلیقه حامیان و پادشاهان و نگارگران و بر مبنای اندیشه‌­های عرفانی آن زمان انجام‌شده است. این امر موجب تمایز میان تصویرسازی عناصر تصویری ثابت در نسخه­‌های مصورسازی‌ معراج­‌نامه‌­ها همچون پیامبر، براق، فرشتگان، جبرئیل و... شده است. یکی از مهم‌­ترین نسخه­‌های مصور ارزشمند معراج پیامبر(ص)، در دورۀ تیموری خاوران‌­نامه ابن­حسام خوسفی و در دورۀ صفوی خمسه تهماسبی منسوب به سلطان محمد است. این دو نگاره، مبتنی بر نفوذ مذهب و عرفان و شرایط حکومتی زمان خود مصور شده­‌اند. بر همین اساس، در عین داشتن وجوه اشتراک در مؤلفه‌های تصویری خود، تفاوت­‌هایی نیز دارند.اهداف و سؤال‌ها: هدف اصلی این پژوهش، مطالعۀ تطبیقی مؤلفه‌های تصویری معراج پیامبر(ص) در خاوران­‌نامه ابن­‌حسام خوسفی و خمسه تهماسبی و کشف وجوه اشتراک و افتراق آن‌­ها است. پرسش اصلی پژوهش این است که وجوه افتراق و اشتراک بصری و شمایلی در روایت تصویری معراج پیامبر(ص) در خاوران­‌نامه ابن­‌حسام خوسفی و خمسه تهماسبی چیست؟روش‌ها: روش پژوهش ازنظر ماهیت و روش اجرا، توصیفی-تحلیلی با رویکرد تطبیقی و ازنظر هدف، بنیادی است. روش جمع­آوری اطلاعات به شیوۀ اسنادی و کتابخانه‌­ای انجام‌شده است.یافته‌ها و نتایج: پس از مطالعۀ هر یک از نگاره­‌ها و بررسی و تطبیق مؤلفه‌های تصویری آن­‌ها، این نتیجه حاصل شد که مؤلفه‌های تصویری در خاوران‌­نامه همچون پیکره‌­سازی، تنوع رنگی و طراحی فیگورها ساده­‌تر از خمسه تهماسبی انجام‌شده است. همچنین، وجود گرایش‌های مذهبی و تعصبات سخت در جریان فرقه‌­گرایی عصر صفوی منجر به ایجاد تفاوت­‌هایی در برخی مؤلفه‌های تصویری، همچون چهرۀ پیامبر(ص) شده است. به‌طوری‌که در خاوران‌­نامه هیچ پوششی بر چهرۀ پیامبر(ص) نبوده و جزئیات چهرۀ ایشان به‌وضوح قابل‌مشاهده است، اما چهرۀ پیامبر(ص) در خمسه تهماسبی قابل‌مشاهده نیست و به‌واسطۀ نور سفیدرنگ پوشانیده شده است.