فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

دیو یکی از نقش‌های پربسامد در نقاشی‌های ایرانی است که طی سده‌های متمادی به‌عنوان موجودی اهریمنی و زیانکار تصویرسازی شده است. در این میان، توجه محمد سیاه‌قلم، هنرمند عجیب‌نگار سدة هشتم مکتب هرات، به این موجودات و تصویرسازی آن‌ها با ویژگی‌های ظاهری متنوع، قابل تأمّل و نیازمند بررسی بیشتر است. هدف این پژوهش، مطالعة خصوصیات ظاهری دیوهای محمد سیاه‌قلم و شناخت ویژگی‌های بصری این دیوان است. سؤال‌ پژوهش هم معطوف به چیستی این ویژگی‌های بصری است. روش پژوهش پیش‌رو، کیفی و از نوع توصیفی-تحلیلی است و شیوة جمع‌آوری اطلاعات، به روش کتابخانه‌ای و با ابزارهایی همچون فیش‌برداری، تصویرخوانی، جداول و آمار انجام‌گرفته است. نمونه‌گیری پژوهش، به‌صورت هدفمند بوده و شامل تمامی نگاره‌های دیو محمد سیاه‌قلم است که از موزه‌های توپقاپی استانبول، گالری هنر فریر و موزة متروپولیتن نیویورک جمع‌آوری شد‌ و درنهایت، داده‌های به‌دست‌آمده، به روش استقرایی تجزیه‌وتحلیل شده‌اند. نتیجه­‌گیری کلی از تحلیل ویژگی‌های بصری دیوهای سیاه‌قلم در شش بخش شامل «ویژگی ظاهری کلی، سر و چهره، دُم، پوشش، زیورآلات و متعلقات» اذعان داشت که هر یک از دیوها در قیاس با دیگری به لحاظ ویژگی‌های ظاهری، تزئینی و متعلقات کاملاً منحصربه‌فرد بوده و تشابهی با دیگر همسانان خود ندارد و از هویتی مستقل برخوردار است. او در ترسیم بصری دیوها با اعمال برابر ویژگی‌های انسانی و حیوانی در حالات مختلف، سعی در بازنمود چهرة دوگانة نیمه انسانی و نیمه حیوانی مطابق با سنت بصری دیو در نگارگری دارد؛ اما در بخش اندام، غلبه با وجه انسان­گونگی است حال‌آنکه در بخش­های سر و چهره (گوش، چشم، مو، دماغ) و نیز شاخ و دم، حیوان­گونگی غالب است. علاوه بر آن، وی در نمایاندن ویژگی‌های انسانی، جز اندام و چهره از عناصر «پوشش، زیورآلات و متعلقات» انسانی نیز بهره گرفته است.