دگردیسی نظامهای نشانهای در مکتب نگارگری تبریز صفوی
نویسندگان
1 استاد تمام گروه زبان و ادبیات فارسی، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، دانشگاه شیراز، ایران.
2 دانشجوی دکتری پژوهش هنر، دانشکده پژوهشهای عالی هنر و کارآفرینی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.
3 دانشیار گروه هنر اسلامی، دانشکده صنایعدستی، دانشگاه هنر اصفهان، ایران.
doi
10.22070/negareh.2024.17701.3221چکیده
در مکتب نگارگری تبریز صفوی، همچون مکاتب پیشین، متون مختلف ادبی نظیر شاهنامة فردوسی، خمسه نظامی، جمال و جلال آصفی و دیوان حافظ کتابآرایی شدهاند. توجه به این متون در فرایند توصیف، تفسیر، داوری و فهم آثار این مکتب، ضروری است. مفهوم دگردیسی یا ترجمه بینانشانهای که به معنای برگردان نشانههای کلامی بهوسیله نشانههای نظامهای نشانهای غیرکلامی است، میتواند در مطالعه رابطة متون ادبی و نگارههای مکتب تبریز صفوی، راهگشا باشد. هدف این پژوهش شناخت دقیق و روشمند فرایند تبدیل متون ادبی به نگارههای مکتب تبریز صفوی مبتنی بر مفهوم دگردیسی و نیز شناسایی عوامل اثرگذار بر این فرایند است. سؤالهای این پژوهش عبارتاند از: 1. فرایند دگردیسی یا ترجمه بینانشانهای از متون ادبی به نگارههای مکتب تبریز صفوی چه سازوکارهایی دارد؟ 2. عوامل مؤثر بر این فرایند کداماند؟ روش تحقیق این پژوهش بنیادی – نظری و به شیوة توصیفی – تحلیلی است. دادههای پژوهش به روش کتابخانهای و از طریق مطالعة اسناد و منابع موجود گردآوریشدهاند. پس از بررسی فرایند ترجمة بینانشانهای از منظر نشانهشناسی لایهای و استخراج سازوکارها و عوامل مؤثر، اعتبار یافتههای کیفی که بهصورت هدفمند و غیرتصادفی انتخابشدهاند، به کمک مجموعهای از نمونه نگارههای منتخبِ مکتب تبریز صفوی، ارزیابی شد. نتایج این پژوهش نشان داد که در ترجمه بینانشانهای متون ادبی به نگارههای مکتب تبریز، چهار فرایند کلی تکرار، بازآفرینی، نوآفرینی و حذف نقش دارند. همچنین، عوامل مؤثر بر این فرایند عبارتاند از: داستانمحور بودن متن ادبی، خلاقیت و دانششناختی هنرمند، تغییرات و محدودیتهای رسانه و روابط بینامتنی میان متون اثرگذار بر فرایند دگردیسی نظامهای نشانهای در مکتب نگارگری تبریز صفوی.
