واکاوی مؤلفهها و مضامین کارناوال باختین در نگارة دجال در فالنامة طهماسبی
نویسندگان
1 استادیار گروه هنر، دانشگاه آزاد اسلامی قم، قم، ایران.
2 کارشناس ارشد پژوهش هنر، قم، ایران.
doi
10.22070/negareh.2024.18414.3304چکیده
باختین بر این باور است که زندگی انسانهای قرونوسطی به دو صورت جریان داشته است: یکی زندگی رسمی با حفظ نظام سلسلهمراتبی و توأم با ترس، جزماندیشی و سرسپردگی در قالب تقوا و دیگری زندگی کارناوالی در میان تودههای مردم و فضای جمعی بهدوراز نظام سلسله مراتبی. او به کارناوال بهعنوان رویدادی مستقل مینگرد و مفهوم امر کارناوالی را در حوزة هنر و ادبیات بسط میدهد. نظریة کارناوال باختین افق تازهای در مطالعه و تحلیل ابعاد جشنهای مردمی میگشاید. نگارة دجال در فالنامة پراکندة طهماسبی، متعلق به دورة صفوی، جشنی را به تصویر میکشد که در آن، مردمانی فریب خورده برای استقبال از دجال در کوچه و بازار گردآمدهاند. این نگاره واجد ویژگیهای بصری همچون خنده، بازی، نقاب، دلقک، وارونگی، گروتسک و نیز مضامینی مانند مضامین ضدمذهبی، دیوانگی، مرگ، ابله، نافرمانی و سرکشی و واژگونی نظام سلسله مراتبی است که آن را با نظریة کارناوال باختین قابل تطبیق و تحلیل میسازد. این پژوهش باهدف «واکاوی مؤلفهها و مضامین کارناوال باختین در نگارة دجال در فالنامة پراکندة طهماسبی» و با شیوة توصیفی- تحلیلی و رویکرد کیفی، بر اساس مطالعات کتابخانهای و اسنادی انجامشده است. سؤالات اصلی پژوهش عبارتاند از: 1. وجوه کارناوالگرایی در نگارة دجال کداماند؟ 2. چگونه میتوان نگارة ورود دجال را بر اساس مؤلفهها و مضامین نظریة کارناوال باختین تحلیل کرد؟ یافتهها نشان میدهد در نگارة دجال میتوان کارناوالگرایی را به دلیل برگزاری آن در فضای باز، مردمی بودن و نمایش گونگی آن مشاهده کرد. همچنین، مؤلفههای کارناوال باختین همچون خنده، بازی، نقاب، دلقک، وارونگی و گروتسک در تصویر حضور دارند. مضامین مطرحشده در نظریة باختین، مانند ضدمذهبی، واژگونی نظام سلسله مراتبی، نافرمانی و سرکشی، دیوانگی، ابله و مرگ نیز در این نگاره بازتاب یافتهاند. بنابراین، نگارة ورود دجال را میتوان هم ازنظر صوری و هم ازنظر محتوایی، بر اساس مؤلفهها و مضامین نظریة کارناوال باختین تحلیل کرد.
