تحلیل تزیینات و ساختار کتیبههای کوفی برج مقبرة چهلدختران دامغان
نویسندگان
1 کارشناس ارشد ارتباط تصویری، دانشکده هنر و معماری، دانشگاه تربیت مدرس، تهران، ایران.
2 دانشجوی دکتری تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده علوم نظری و مطالعات عالی هنر، دانشگاه هنر، تهران، ایران.
doi
10.22070/negareh.2023.18143.3283چکیده
برجمقبرة چهلدختران دامغان از نمونههای منحصربهفرد در بهکارگیری کتیبههای کوفی است. این برج که به قرن پنجم هـ.ق تعلق دارد بهفرمان اسفار بن کردویه، سرداری دیلمی ساختهشده است. او از سرداران منوچهر زیاری در اواخر قرن چهارم هـ.ق بوده و فرمانروایی دامغان را بر عهده داشته است. این بنای آجری، از نوع مقابر برجی شکل با پلان دایرهای و گنبد پیازی است. بدنه آن با نقوش تزئینی و کتیبههایی به شیوة گچبری و آجرکاری تزیینشده است. هدف این پژوهش، بررسی ویژگیهای بصری نقوش و تحلیل ساختار کتیبههای این بناست و سؤالات اصلی تحقیق عبارتاند از: 1. نقوش برجمقبرة چهلدختران دامغان دارای چه ویژگیهای بصری هستند؟ 2. کتیبههای کوفی این بنا از چه ساختاری برای رسیدن به وحدت بصری پیروی میکند؟ روش پژوهش، توصیفی-تحلیلی و میدانی بوده و روش گردآوری اطلاعات، کتابخانهای و اسنادی است. ابزار جمعآوری اطلاعات شامل فیشبرداری و عکاسی است. نتایج مطالعه نشان میدهد که کتیبة گچبری سردر به خط کوفی معقد و کتیبه اصلی بدنة آجری به خط کوفی هندسی ساده نگاشته شده است. محتوای این کتیبهها شامل معرفی سازنده بنا و سال ساخت آن است. ویژگی برجسته آنها هویت مستقل طراحی بوده که هماهنگ با شکل بنا است. با بازسازی مفردات، شاخصهای هماهنگی کتیبهها مشخص شد: استفاده از اجزای نقوش تزئینی در میان نظام نوشتاری بهصورت متصل و وابسته و رعایت همشکلی در فرم نوشتار و نقوش، موجب یکدستی کتیبهها میشود، یکی از عوامل مهم در ایجاد وحدت بصری، استفاده از نقوش شبه نوشتار است که در این بنا، از رایجترین نوع آن استفادهشده است. این نوع شبه نوشتار که حرف خاصی نیست، برای رسیدن به تعادل بصری بهکاررفته است. از این عناصر در هردو کتیبه بهمنظور ایجاد پیوستگی و انسجام استفادهشده و نقش مهمی در حفظ تعادل کلی دارند.
