بازشناسی و خوانش مؤلفههای تصویری قلمدان کیانی در دوره ناصرالدینشاه و هنرمند آن
نویسندگان
1 دانشیار گروه نقاشی، دانشکده هنر، هیئتعلمی دانشگاه الزهرا س، تهران
doi
10.22070/negareh.2023.17271.3166چکیده
آثار هنری، جدا از جنبههای تاریخی آن، یکی از نمودهای فن و هنر در تاریخ نقاشی و قلمدان نگاری ایرانی هستند. قلمدان نگاریهای ایرانی دارای نقوشی ظریف، زیبا و ویژگیهای مفهومی و نمادین از زمانه خود است. این پژوهش به مطالعة قلمدان نگاری ایرانی و قلمدان کیانی، اثر سید محمد پرداخته است. این قلمدان نفیس و نادر، در تصویر مرکزی روی قاب قلمدان، ناصرالدینشاه را روی تخت کیانی نشان میدهد. در اطراف این تصویر، تصاویری از شاهان باستانی و افسانهای ایرانی مانند کیکاووس و کیخسرو از شاهنامه فردوسی، در قاب مرکزی تصویر شدهاند. همچنین دراویش مطرح ایرانی نیز در این قلمدان تصویر شدهاند که تأکیدی بر شیعی نگاری است. هدف از این پژوهش معرفی قلمدان کیانی و پی بردن به شاخصههای آن، مطالعه تصاویر و ارتباط آن با ادبیات اسطورهای ایران، شیعی نگاری و نگاره خود نقاش در داخل قلمدان است. سؤالات این پژوهش عبارتاند از: 1. ویژگیهای ساختاری، فنی و محتوایی قلمدان کیانی کدماند؟ 2. هنرمند قلمدان کیانی کیست و ویژگیهای هنری آثار او چیست؟ روش تحقیق در این پژوهش توصیفی - تحلیلی و با استفاده از منابع کتابخانهای و بررسی نمونة موزهای قلمدان نفیس کیانی انجامشده است. شیوه تحلیل قلمدان نگاری بر اساس اصول و قواعد تجسمی بهکاررفته در ویژگیهای ظاهری قلمدان کیانی و ارتباط آن با ادبیات تاریخی و عرفانی ایرانی است. نتایج پژوهش نشان داد، این قلمدان با تأثیرپذیری از ادبیات و عرفان ایرانی در تلفیق با هنر پیکرنگاری درباری دورة قاجار تصویر شده است. ارتباط دربار ناصرالدینشاه با شاهان افسانهای ذکرشده در شاهنامه و خمسه نظامی در بخش شاهان در بیرون قلمدان و ارتباط اشعار عطار با دراویش ایرانی نعمتاللهی که در دورة زند و ابتدای قاجار مورد آزار قرارگرفتهاند، تصویر شده و بهعنوان یادبودی برای آنان به شمار میآید. این قلمدان دارای امضای فردی به نام سید محمد است که تصویر خود را بهصورت خودنگاره در داخل قلمدان تصویر کرده و به نظر میرسد با توجه به تصویر محمد اسماعیل در قلمدان دیگری، این دو دارای شباهت سبککاری بوده و هنرمندانی مستقل باشند.
