فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

 هر یک از پادشاهان در ادوار حکومتی خود کوشیده‌اند فرهنگ تصویری را متأثر از مبانی فکری و عقیدتی خود شکل دهند. در برخی دوره‌ها، تغییرات واضح و مستقیم اتفاق افتاده و در برخی دیگر، ضمنی و تدریجی بوده‌اند. عصر زندیه نیز دارای مشخصه‌های هنری خاصی است؛ یکی از این ویژگی‌ها، نوع خاصی از طرح محرابی است. این طرح، برگرفته از طرح محراب و نقش بسته بر آثار هنری، به‌عنوان شناسه‌ای در تولیدات دستی بدون تاریخ عصر زندیه به‌ شمار می‌رود. منظور از این طرح، محرابی با کنگره‌های تزئینی است که در دورة زندیه به‌عنوان قابی نوآورانه ظهور یافت. این طرح ترکیبی منحصربه‌فرد دارد و در بخش تاج، از دو قوس هلالی و تیزه‌دار الهام گرفته است. اگرچه طرح‌های ملهم از طاق و طاق‌نما در هنر اسلامی به‌وفور دیده می‌شود؛ اما نگرش پژوهش حاضر بر این نظر است که طرح «محرابی» موردنظر در این مقاله، ویژگی‌های دیداری هنر زندیه را متمایز می‌کند. به بیانی دیگر، این گمان وجود دارد که طرح «محرابی» به‌مثابه یکی از شناسه‌های دیداری- هویتی هنر زندیه به شمار می‌آید.‌ هدف نوشتار پیش‌رو، نخست معرفی، طبقه‌بندی و مطالعۀ شکل «محرابی» در آثار هنری دورة زندیه به‌منظور تعریف یکی از عناصر بصری و نشانه‌های فرهنگ تصویری این دوره بوده و دوم، تبیین جایگاه این طرح به‌منزلۀ شناسه هویتی در شکل یابی هنر زندیه است. سؤال‌های این پژوهش عبارت‌اند از: 1. کار ویژۀ «قاب زندیه» به‌مانند شناسة‌ هویتی در آثار نیمۀ دوم سدۀ دوازدهم و نیمۀ نخست سدۀ سیزدهم هجری چگونه قابل تبیین است؟ 2. بیان نشان هویتی «طرح زندیه» از ورای نوآوری در طرح محرابی به چه نحو، تأویل می‌شود؟ این پژوهش ازنظر ماهیت کیفی، ازنظر هدف و روش، توصیفی تحلیلی بوده و اطلاعات آن به‌صورت نوشتاری از منابع کتابخانه‌ای و تصویری از فضای مجازی و آرشیو شخصی که توسط نگارنده تصویربرداری شده، گردآوری‌شده است. نمونه‌گیری به‌صورت هدفمند انجام شد و بدین ترتیب آثار دربردارندۀ طرح «محرابی» موضوع تحقیق را شکل دادند. تلاش شده است نمونه‌هایی از هنرهای تصویری عصر زندیه مانند کاشی‌کاری ابنیه، سنگ قبور، قالی، نگاره‌ها و آثار چوبی مطالعه و تحلیل شوند. نتیجه آن‌که کاشی‌کاری بناها، سنگ قبور، تزیینات خانه، قالی و قطعه‌ای پارچه مزین به طرح قاب زندیه بوده و این طرح، شناسه‌ای دیداری و هویتی از عصر زندیه به شمار می‌رود. نشان موردمطالعه در این مقاله به‌منزلۀ برگی از شناسنامه‌ در شکل‌گیری هنر زندیه ایفای نقش می‌کند.