تحلیل شمایل شناسی نگارههای شخصیت «عوج بن عنق» در عجایب المخلوقات قزوینی
نویسندگان
1 استاد مدعو گروه موزه، دانشگاه هنر شیراز،
2 عضو هیئتعلمی گروه موزه، دانشگاه هنر شیراز، شهر شیراز
doi
10.22070/negareh.2023.17249.3163چکیده
عوج بن عنق یکی از شخصیتهای تصویر شده در نسخههای تصویری عجایب المخلوقات است. او مردی است بسیار بلندقامت و عظیمالجثه که در زمان آدم ابوالبشر به دنیا آمده و 3500 سال عمر کرده است. مطابق روایات، او در زمان طوفان نوح میزیسته و به دلیل قامت بلندش سیل و آبهای دریاها تا زانویش بوده است. نخستین روایات در مورد این شخصیت در کتاب مقدس (عهد عتیق) ذکرشده و پسازآن، در روایات و متون تفسیری دورة اسلامی نیز واردشده و در نسخههای مصور عجایب المخلوقات قزوینی نیز به نحوی متنوع ترسیمشده است. این مقاله تصاویر شخصیت عوج بن عنق را در دورة اسلامی و در پیوند با متون تاریخی همچون متن تاریخ طبری، جامع التواریخ، فالنامه طهماسبی، گرشاسب نامه و سام نامه بررسی کرده و به یاری این متون، ابعاد دیگری از شخصیت عوج بن عنق را مورد کندوکاو قرار داده است. هدف از انجام این پژوهش، تحلیل تصاویر شخصیت عوج بن عنق در پرتو روایات و متون تاریخی و تبیین تفاوتهای میان روایت متنی و روایت تصویری عوج بن عنق و پاسخ به این پرسش است که توصیف بصری عوج بن عنق با توصیف متنی او در کتب تاریخی و متون تفسیری، چه تفاوتهایی را نشان میدهد و این تفاوتها چگونه در نگارهها بازتاب یافته است؟ روش بهکاررفته در این پژوهش روش تحلیل شمایل شناسی است که بر پایه داستانها و تمثیلها به دنیای رمزگان اثر ورود کرده و معنای ثانویه تصویر را استخراج میکند. شیوة جمعآوری اطلاعات بهصورت کتابخانهای و اسنادی است. یافتههای تحقیق نشان داد تداوم شخصیت عوج بن عنق از خلال روایات دینی کتاب مقدس به عجایب المخلوقات قزوینی، با تغییر و تحولاتی روبهرو بوده و متون کهن فارسی و بهطور خاص، متن اوستا نقش مهمی در تداوم شخصیت عوج بن عنق در دورة اسلامی داشته است. همچنین، در بررسی تصاویر شخصیت عوج بن عنق، دو تصویر «سنگ بر دوش کشیدن» و «زیستن در دریا و ماهی گرفتن از آب» بسیار تکرار شده است. تحلیلها بیانگر این موضوع مهم است که در این تصاویر مفاهیم نجومی به میانجی توصیفات ادبی انتقالیافته است.
