مطالعه تطبیقی آثار شیشهای تراش برجسته ایران و مصر در سدههای 3-5 هجری قمری
نویسندگان
1 استاد گروه مطالعات عالی هنر، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران
2 دانشجوی دکتری تخصصی تاریخ تطبیقی و تحلیلی هنر اسلامی، دانشکده هنرهای تجسمی، دانشکدگان هنرهای زیبا، دانشگاه تهران، تهران، ایران.
doi
10.22070/negareh.2022.16457.3065چکیده
شیشهگری بهعنوان یکی از هنرهای مهم تاریخ تا سدههای نخستین اسلام تقریباً بدون تغییر ادامه داشته است. در سدههای سوم تا پنجم هجری قمری شیشهگران شیوههای نوینی در ساخت و تزیین شیشه به کار گرفته و بهاینترتیب آثار شیشهای ارزنده و البته محدودی نظیر شیشههای تراش برجسته که با شیوه دمیدن شیشه و لایه گذاری مذاب شیشه رنگی روی شیشه بیرنگ ساختهشدهاند، از تمدنهای اسلامی ایران و مصر برجایمانده است. این نوع شیشهها که به لحاظ ساخت و تزیین دارای اهمیت بسیاری بوده، از یکسو بیانگر توانایی و تسلط شیشهگران جهان اسلام و از سوی دیگر نشانگر فنون نوین شیشهگری است. پژوهش حاضر با توجه به اینکه تحقیق مستقلی در ارتباط با این موضوع انجام نگرفته، درصدد است بهمنظور پیشبرد دانش هنر و صنایع شیشه به مطالعه و بررسی آثار شیشهای تراش برجسته بپردازد. هدف این پژوهش مطالعه بخشی از مهمترین آثار شیشهای دوران اسلامی این سرزمینها و دستیابی به تشابه و تباینهای آن با تمرکز بر بررسی فنی و بصری آن است؛ بنابراین پژوهش حاضر در پی پاسخ به این سؤالها است: 1. آثار شیشهای تراش برجسته چگونه قابلیت اجرا داشته و آثار مورداشاره متعلق به ایران و مصر در سدههای 3-5 ه.ق دارای چه ویژگیهای فنی و بصری اعم از شکل و نقش هستند؟ 2. وجوه تفاوت و تشابه آثار شیشهای تراش برجسته ایران و مصر در سدههای 3-5 ه.ق کدام است؟ روش تحقیق توصیفی-تحلیلی با رویکردی تطبیقی بوده و شیوه گردآوری اطلاعات کتابخانهای است. نتایج حاکی از آن است که آثار شیشهای تراش برجسته با دو روش تراشیدن و جای گذاری تزیینشدهاند. روش تراشیدن که از آن در تزیین آثار تراش برجسته ایران و مصر بهره گرفتهشده با پیشرفت فن تراش بهمنظور برداشت سطوح بیشتری از بدنه ظرف با لایه اضافی از جنس شیشه رنگی برای خلق اثری تراشخورده با نقوش خطی برجسته و جلوهای دورنگ به وقوع پیوسته و روش جای گذاری که در آن بدنه ظرف برش خورده و بیرون آورده میشود و سپس نقش بهصورت یکتکه بارنگ دیگری در بدنه جایگزین میشود، مختص آثار ایران است. همچنین آثار تراش برجسته ایران و مصر از منظر شکل، نقش و رنگ از طرفی با یکدیگر مشابهت داشته و از طرفی دیگر تفاوت دارند. هر یک از آثار مذکور از شکل منحصربهفردی برخوردارند که با نقوش حیوانی، گیاهی، نوشتاری و هندسی تزیین یافتهاند. نقوش پرنده، شیر، پالمت و پیچک در آثار دو سرزمین مشترک بوده و سایر نقوش حیوانی و گیاهی و همچنین خوانایی خط نوشتههای کوفی در آثار مصر سبب تمایز شیشههای تراش برجسته ایران و مصر شده است. شباهت رنگی آثار تراش برجسته ایران و مصر در برخورداری از مذاب شیشه بیرنگ در لایه زیرین و رنگهای سبز، آبی و قهوهای در لایه بیرونی بوده و سایر فامهای رنگی که اغلب در آثار مصر مشاهده میشود، از دیگر تفاوتهای این آثار است.
