مطالعه باستانشناسی روش تزئین سفالی نقش کنده در گلابه شمال غرب ایران
نویسندگان
1 دانشیار، دانشکده حفاظت آثار فرهنگی(کاربردی)، دانشگاه هنر اسلامی تبریز
doi
10.22070/negareh.2023.4646.3008چکیده
در دوره اسلامی انواع مختلفی از روشهای تزئینی سفالگری مورداستفاده قرارگرفته و در کارگاههای سفالگری مناطق مختلف ایران، شیوههای متنوعی از روشهای تزئین، ابداعشده است. یکی از روشهایی که نقش بسیار اساسی در رشد فنّاوری سفالگری اسلامی ایفا کرده شیوه «نقش کنده در گلابه» (اسگرافیتو) است. این روش همزمان با سدههای سوم و چهارم هجری، آغاز و طی مراحل تکوین خود در سدههای پنجم تا هفتم هجری به اوج خود رسید. این شیوه در اوایل دوره اسلامی روی سفالهای بدون لعاب و سپس از اواخر سده سوم هجری همزمان با شروع روش لعاب پاشیده بهعنوان یکی از مهمترین شیوههای تزئینی مورداستفاده قرار گرفت. این نوع روش در ایران به سه نوع گروس، آق کند و آمل تقسیم میشوند. هدف پژوهش حاضر مطالعه شمال غرب ایران، بهعنوان خاستگاه اصلی این نوع سفال به دلیل کشف گروه قابلتوجهی از این نوع سفالینهها همزمان با سدههای سوم تا هفتم هجری در شمال غرب ایران است. در این پژوهش سعی شده به این دو سؤال اساسی پاسخ داده شود: 1. سفال اسگرافیتو در شمال غرب ایران در کدام مراکز تولیدشدهاند؟ 2. سفالهای اسگرافیتو شمال غرب ایران دارای چه ویژگیهایی بودهاند؟ این مقاله با روش توصیفی- تحلیلی انجامشده و شیوه جمعآوری اطلاعات میدانی و کتابخانهای است. نتایج این مطالعه نشان داد سفال اسگرافیتو در شمال غربی ایران، در مناطق مختلفی ازجمله شهر فعلی تبریز، محوطههای شهرستان چاراویماق (آغچه ریش، قرهآغاج، شهر دل، عزیز کندی و غیره)، آق کند، شیخ تپه ارومیه، منطقه گروس، تخت سلیمان، شهر فعلی زنجان، سلطانیه و برخی شهرهای استان اردبیل تولیدشده است. همچنین مشخص شد دو نوع سفال گروس و آق کند از سبکهای رایج این منطقه در تولید سفال نوع اسگرافیتو بوده که در آنها، بیشتر از نقشمایههای هندسی، گیاهی و حیوانی استفادهشده و از نقشمایههای کتیبهای و انسانی کمتر استفادهشده است.
