فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

محمد غفاری، ملقب به کمال‌المک، از نقاشان نامی ایران در اواخر دوره قاجار و اوایل دوره پهلوی است. او از همان آغاز شیوۀ نقاشی کلاسیک اروپایی را در پیش گرفت و آن را به حد کمال رساند. در این مقاله، علت شیفتگی کمال‌الملک به نقاشی واقع‌گرای کلاسیک و بی‌توجهی و بی‌میلی او به نقاشی معاصر اروپایی مورد بررسی و تحلیل قرار می‌گیرد. بنابراین، هدف ما در این مقاله تبیین و تشریح عوامل احتمالی مؤثر در تصمیم‌گیری کمال‌الملک در این برهۀ حساس تاریخ هنر ایرانی است. سؤال اساسی مقاله این است که آیا کمال‌الملک در سفر فرهنگی خود به اروپا می‌توانست، به‌جای شیوۀ نقاشی قرن هفدهمی، شیوۀ قرن نوزدهمی را تعلیم ببیند و آن را با خود واردِ ایران کند؟ برای دادن پاسخی مناسب به این سؤال، ضمن به‌کارگیری روش تحقیق توصیفی تحلیلی از جامعه‌شناسی هنر بوردیو و مشخصاً از نظریۀ میدانِ هنر او استفاده و سعی شده است منش و موقعیت کمال‌الملک در میدان نقاشی و هنر قاجار به تفصیل مورد تحلیل و ارزیابی قرار بگیرد. همچنین، در این پژوهش از روش کتابخانه‌ای برای جمع‌آوری اطلاعات و از روش کیفی به منظور تجزیه و تحلیل آنها بهره برده‌ شده است. در اینجا، به‌منظور دست‌یابی به تصویری روشن‌تر از وضعیت و رفتار کمال‌الملک، میدان هنر عهد قاجار به پنج دورۀ مرتبط با رشد و شکوفایی کمال‌الملک تقسیم شده است: دورۀ اول، پیش از ورود کمال‌الملک به تهران را بررسی می‌کند؛ دورۀ دوم از ورود کمال‌الملک به تهران تا ورود او به دربار ناصرالدین‌شاه را مد نظر قرار می‌دهد؛ دورۀ سوم، منش و موقعیت کمال‌الملک را در میدان هنر دربار ناصرالدین شاه در نظر می‌گیرد؛ در دورۀ چهارم، حضور کمال‌الملک در اروپا مورد توجه قرار می‌گیرد؛ و در نهایت، در دورۀ پنجم، بازگشت او به ایران و سفرش به عتبات عالیات بررسی می‌شود. نتایج حاصل از این بررسی نشان می‌دهد که منش و موقعیت کمال‌الملک در طول دوران حرفه‌ای فعالیت او، چه به عنوان هنرجو و چه به عنوان استاد، مسیری جز تعلیم و تحسین نقاشی‌های کلاسیک اروپایی را پیش روی او ترسیم نکرده است؛ به‌عبارتی دیگر، آنچه موجب روی آوردن کمال‌الملک به نقاشی‌های کلاسیک اروپایی شده است تا حدود زیادی ریشه در نیروها و عواملی دارد که برسازندۀ منش و موقعیت او در میدان هنر قاجار بوده‌اند.