فهرست نشریات علمی دسترسی آزاد ایران

پس از گذشت کمتر از یک قرن از اختراع چاپ سربی به‌دست یوهانس گوتنبرگ (1455م.)، نخستین قرآن به‌دست پاگانینو پاگانینی و الکساندر پاگانینی در ونیز به طبع رسید (1537-1538م.). گرچه این قرآن توفیق چندانی در میان مخاطبان پیدا نکرد، ولی بستری برای چاپ قرآن ایجاد کرد، به‌گونه‌ای که طی سه قرن 62 قرآن در اروپا به چاپ رسیده است. ایران نخستین کشور در میان کشورهای مسلمان بود که در اواسط قرن سیزدهم هجری، موفق به چاپ و نشر قرآن در مطبعۀ میرزا زین‌العابدین تبریزی شد (1242ق.). این پژوهش نشان می‌دهد که این کتاب به همراه نُه قرآن دیگر به‌شیوه چاپ سربی در مطبعۀ همو و شاگردانش به طبع رسیده است (1242ق.-1271ق.) که در این میان در هشت چاپ از تایپ‌فیس واحدی استفاده شده که در این پژوهش با عنوان تایپ‌فیس قرآنیِ «زین‌العابدین» معرفی شده است.هدف کالبدشکافی و مطالعۀ بصری تایپ‌فیس «قرآنیِ زین‌العابدین» تلاش می‌کند تا به این پرسش پاسخ دهد که این تایپ‌فیس به‌لحاظ فرمی دارای چه ویژگی‌های بصری بوده است؟ تحقیق حاضر از منظر هدف کاربردی و از منظر ماهیت داده‌ها کیفی است. برای جمع‌آوری داده‌ها از منابع کتابخانه‌ای استفاده شده است. یافته‌های تحقیق به روش توصیفی-تحلیلی و از بررسی و واکاوی فرم حروف، تطابق و قرابت آن‌ها با هم، تغییرات و تنوع فرم‌ها در موقعیت‌های مختلف و در همنشینی‌ با حروف دیگر در تایپ‌فیس به‌دست آمده است.یافته‌های این پژوهش حاکی از آن است که در طراحی فرم حروف در تایپ‌فیس «قرآنیِ زین‌العابدین» برخی قواعد حاکم بر طراحی تایپ‌فیس و فن‌آوری نوظهور چاپ سربی با هدف حفظ قابلیت‌ها و اصالت‌های فرم در خوشنویسی مدنظر بوده است. طراحان این تایپ‌فیس از راهکارهای مختلفی برای نیل به این هدف سود جسته‌اند که از آن جمله می‌توان به موارد زیر اشاره کرد: بهره‌گیری از فرم‌های مشابه حروف در خلق حروف جدید (برای مثال استفاده از کاسه حرف «ن» و دندانه‌های «سـ» و «ـسـ» برای خلق حروف «س» و «ـس»)؛ ایجاد تنوع فرم در همنشینی حروف با استفاده از خرده‌فرم‌های واسط؛ تعداد محدود لیگاچرها علی‌رغم تنوع فرم‌ها.